“Vaşinqton domino effektinə güvənir: hakim elitanın süqutu daxili çöküşə, daha mülayim qüvvələrin hakimiyyətə gəlməsinə səbəb olacaq”
Globalinfo.az rusiyalı politoloq, Yaxın Şərq üzrə ekspert, iranşünas İqor Pankratenko ilə müsahibənin ikinci hissəsini təqdim edir. Birinci hissəni buradan oxuya bilərsiniz:
– Cənab Pankratenko, ABŞ Prezidenti Donald Trampın və İran rəsmilərinin açıqlamaları, ABŞ-ın öz qüvvələrini Fars körfəzində səfərbər etməsi İrana qarşı hər an hücumun başlayacağı təəssüratını yaradır. Hətta hücumun yaxın günlərdə baş verəcəyi iddia olunur. Bəzi tanınmış analitiklərin fikrincə, burada genişmiqyaslı müharibədən söz getmir və ABŞ İranda “cərrahi əməliyyat” keçirə bilər. Vəziyyətin səngiyəcəyini və ya məsələnin danışıqlar yolu ilə həllini tapacağını düşünənlər də var. Deyilənlərə görə, İran ali dini lideri Seyid Əli Xomenei devrilərsə və ya ona qarşı sui-qəsd olarsa, yeni Ayəttullahın təyinatı zaman almayacaq. ABŞ üçün İrana qarşı müharibənin əslində arzuolunmaz və çətin olduğu vurğulanır. Siz necə düşünürsünüz?
– Hazırda İran və ABŞ müharibənin astanasındadır, lakin bu mümkün olan ən xərcli və riskli addımdır. Yaxın günlərdə ABŞ-ın tammiqyaslı hücum etməsi ehtimalı azdır, lakin məhdud formada hərbi əməliyyat daxil olmaqla kəskin eskalasiya riski yüksəkdir. Bu, ənənəvi müharibə deyil, “silahlı ultimatum” vəziyyətidir.
“Cərrahi əməliyyat” haqqında fərziyyələr təmamilə əsaslıdır. Amerika mənbələrinə görə, Prezident Trampa artıq İran daxilindəki hədəflərə basqınlar da daxil olmaqla hərbi variantlar təqdim edilib. Onun “lazım gələrsə, sürətlə və zorakılıqla” hərəkət etməyə hazır olması və bölgəyə “nəhəng armada”nın gəlməsi barədə açıqlamaları sadəcə söz deyil, məcburetmə alətləridir. Məqsəd Tehranın işğalı deyil, rejimdə şok effekti yaratmaqdır: ya güzəştə gedin, ya da infrastrukturunuza və nüfuzunuza hücum ediləcək. Buna görə də, yaxın günlərdə zərbə endirilməsi ilə bağlı şayiələr gərginliyin yüksək olduğunu əks etdirir, lakin tammiqyaslı müharibə üçün real vəziyyət yaranmayıb.
– ABŞ yaxın günlərdə İrana hücum edəcəkmi? İran-ABŞ gərginliyi danışıqlar yolu ilə həll edilə bilərmi?
– Danışıqlar faktiki olaraq mümkündür. İran Xarici İşlər Nazirliyi “dürüst” danışıqlara hazır olduğunu bəyan edib, Türkiyə və Misir kimi ölkələr hərbi müdaxilənin bütün regionda sabitliyi pozacağını başa düşərək vasitəçi kimi çıxış etməyi təklif edirlər. Lakin bunlar çıxılmaza salan danışıqlardır. Tramp üçün danışıqlar İranın bütün məsələlərdə təslimiyyəti deməkdir: nüvə proqramı, regional təsiri və daxili siyasəti. Tehran üçün isə silah gücü ilə edilən hər hansı güzəşt rejimin mövcudluğuna təhdiddir. Diplomatiya hazırda həll yolu deyil, vaxt qazanmaq və eskalasiya üçün məsuliyyəti düşmən tərəfin üzərinə atmaq üçün bir variantdır.
İqor Pankratenko
– ABŞ-ın İranda hədəfi nədir? Əgər bu rejim dəyişikliyidirsə, bundan sonrakı planı nə ola bilər?
– ABŞ-ın əsl məqsədi çoxşaxəlidir. İctimaiyyət qarşısında bu, İran rejiminin “davranışında dəyişiklik” və ən idealı isə onun devrilməsidir. Lakin bunun arxasında daha dərin strateji məqsəd dayanır. Bu, İranın Yaxın Şərqdə Yəməndən Aralıq dənizinə qədər uzanan təsir dairəsinin tamamilə aradan qaldırılmasıdır. Zəifləmiş və ya daha yaxşısı, itaətkar İran ABŞ və onun müttəfiqlərinin regiondakı misli görünməmiş dominantlığına, enerji marşrutlarına nəzarətə, eləcə də Çin və Rusiya kimi digər qlobal oyunçuların təcrid olunmasına yol açır.
ABŞ-ın “sonrakı” planlarına gəldikdə isə, onlar sadəcə ciddi formada mövcud deyil. İraq və Əfqanıstan təcrübəsi göstərdi ki, rejimi devirmək onun xarabalıqları üzərində nəyisə yenidən inşa etməkdən daha asandır. Görünür, Vaşinqton domino effektinə güvənir: hakim elitanın süqutu daxili çöküşə, ardınca isə ya ölkənin etnik zəmində parçalanmasına, ya da daha mülayim qüvvələrin hakimiyyətə gəlməsinə səbəb olacaq. Hər iki ssenari Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan və Türkiyə sərhədlərində onilliklər boyu davam edən xaosun aradan qaldırılması deməkdir və bu, zəif İranı güclü və düşmən İrandan daha az təhlükəli hesab edən bəzi strateqləri razı sala bilər.
Nəticədə, biz klassik müharibəyə hazırlığı deyil, müharibə təhlükəsinin ən kobud alət olduğu hibrid məhvetmə kampaniyasını müşahidə edirik. Məqsəd işğal deyil, kapitulyasiyadır. Nəzarətdən çıxan eskalasiya riski, xüsusən də Hörmüz boğazındakı təxribatçı təlimlər fonunda, çox böyükdür. Lakin İran rejiminin əsas “müttəfiqi” ABŞ üçün işğalın qadağanedici olması və ABŞ-ın əsas “müttəfiqi” İran rəhbərliyinin tammiqyaslı qarşıdurmadan qorxmasıdır. Bizim “sülh” adlandırdığımız bu kövrək qorxu balansı istənilən an bir səhvdən və ya çox “uğurlu” təxribat nəticəsində pozula bilər. Bu da Azərbaycan kimi ölkələrin maraqları daxil olmaqla regional sabitliyə təhlükə yaradır.
– 12 günlük savaşda İrana qarşı hərbi əməliyyatı İsrail başlatmış və son nöqtəni ABŞ qoymuşdu. Bu dəfə əksinə, hücumun ABŞ tərəfindən başladılması və İsrailin sonradan qoşulması gözlənilir. İsrail hansı addımı ata bilər?
– Sualınız hazırda çətin vəziyyətdə olan İsrail strategiyasını gözündən vurur. Bu gün İsrail 2025-ci ilin iyun ayında ehtiyatsız hərəkət edən təcavüzkar deyil, qalxanında dəlik açılmasından dəhşətə gələn və düşmənin boğazına sancdığı xəncərin artıq o qədər də iti olmadığını öyrənən oyunçudur.
Yaxın gələcəkdə İsrail hücum etməyə deyil, ümidsiz halda güc toplamağa çalışacaq. İyun ayında İranın raket zərbələri nəticəsində onlarla israillinin ölümündən və 1,5 milyard dollar ziyan dəydikdən sonra yaralarını sarıyırlar. Hərbçilər ballistik raketlərə qarşı qabaqcıl “Hetz” (Arrow) raketdən müdafiə sistemlərinin tükəndiyini etiraf edirlər. Eyni zamanda, itkilərə baxmayaraq, kifayət qədər döyüşçüsü olan Hizbullaha qarşı şimalda müharibə aparırlar. Bununla yanaşı, İsrail üçün tam qələbənin uzaqda olduğu Qəzzanı da unutmayaq. Bu şərtlər altında tammiqyaslı müharibəyə başlamaq sadəcə intihar olardı; daha sadə yollar var.
Buna görə də, onların taktikası daxildən zəiflətmək və fürsət gözləməkdir. Mossad agentləri hazırda İranda onun “imkanlarını zəiflətmək” və etirazlardan təsir gücü kimi istifadə etmək üçün çalışırlar. Lakin onlar öz müdafiə qabiliyyətlərini bərpa edənə (artıq Arrow 4 müdafiə raketlərinin istehsalını sürətləndirirlər) və bombardman hücumu nəticəsində rejimi devirəcəyinə əmin olana qədər gözləmək məcburiyyətindədirlər. Bu fürsət İran hava hücumundan müdafiə sistemini bərpa edən kimi yaranacaq və zərbə dağlarda basdırılmış yeni nüvə obyektləri də daxil olmaqla daha dərin və daha dağınıq hədəflərə endiriləcək. Bunun üçün İsrail Amerika bombardmançılarına və super güclü sursatlara ehtiyac duyacaq.
– Molla rejimi dəyişərsə, İran təhdidindən faydalanan İsrail özü üçün hansı yeni siyasi xətti müəyyən edəcək?
– Siz əsas sualı verirsiniz: bu təhdiddən kim faydalanır? Bu, Benyamin Netanyahunun siyasətinin təməlində durur. 2026-cı ildə İsraildə seçkilər keçiriləcək və onun əsas kozırı İranla bağlı təhlükəsizlik təminatıdır. “Mövcud düşmən” obrazı olmadan, onun sağçılarla koalisiyası dağılacaq. Lakin burada dəhşətli bir paradoks var: Tehrandakı rejim həqiqətən süqut edərsə, İsrail əlverişli bir düşmənini itirəcək və xaosa sürüklənəcək.
“Yeni ayətullah” ssenarisi özünü aldatmaqdır. İranın siyasi sistemi kövrək bir diktatura deyil, elitaların rəqabət apardığı, lakin bütün strukturun tarazlığını qoruduğu çevik hibrid mexanizmdir. Onlar üçün etirazlar ölüm hökmü deyil, bir növ sövdələşmədir. 12 günlük müharibədən sonra belə, rejim çökmədi, əksinə vəziyyətə uyğunlaşdı, varislik planları qurdu və İsrail əleyhinə köklənən əhval-ruhiyyə ilə orta təbəqənin dəstəyini təmin etdi. Rejim dəyişikliyi baş verərsə, bu sülhü təmin etməyəcək. Daha çox nüvə texnologiyasının hər kəsin əlinə keçə biləcəyi hakimiyyət uğrunda vətəndaş müharibəsinə səbəb olacaq. İsrail üçün nəzarət altında olan düşmənin onlarla silahlı milislərə parçalanması kabus ssenarisidir.
– Avropa İttifaqı (Aİ) tərəfindən SEPAH-ın terror təşkilat elan olunması bundan sonrakı proseslərə necə təsir edəcək?
– İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) terror təşkilatı elan edilməsi ciddi siyasi qərardır, lakin hərbi baxımdan əhəmiyyətsizdir. Aİ və ABŞ artıq SEPAH-a qarşı bütün mümkün sanksiyaları tətbiq ediblər. Yeni status İranın elit hərbi strukturunu simvolik olaraq “Əl-Qaidə” və ya İŞİD ilə eyniləşdirir. Bu nəyi dəyişir? Tehran üçün heç nəyi. Onlar bunu artıq Avropanın “böyük strateji səhvi” elan ediblər. Danışıqlar üçün bu, yaxın gələcəkdə diplomatiyanın tabutunun qapağına çaxılan mismardır. Region üçün tam qarşıdurmaya doğru atılan addımdır. Aİ-nin qərarı gərginliyin azaldılmasına xidmət etmir və İsrail ilə ABŞ-ın gələcəkdə daha sərt hərəkətləri üçün mənəvi əsaslandırma rolunu oynayır. Bu, Tehrana deyir: “Onlar sizinlə yalnız döyüşmür, həm də sizi qanunsuz elan edirlər”. Və cavab olaraq, yalnız mövqelərin sərtləşməsini və İranın proksi qüvvələri də daxil olmaqla yeni təhdidləri gözləmək olar.
İsrail hazırda hücuma hazırlaşan, amma müvəqqəti olaraq axsayan pələng kimidir. O, yalnız qalxanını düzəltdikdən və qılıncını itilədikdən sonra hücum edəcək. Onun məqsədi sadəcə İranı zəiflətmək deyil, strateji cəhətdən kənarlaşdırmaqdır. Lakin düşməni məhv edərkən özünü də məhv edə bilər: “mollalar” üzərində qələbə Pandora qutusunu aça bilər və bu da Yaxın Şərqi İsrailin özü üçün daha gözlənilməz və təhlükəli edə bilər. Aİ-nin qərarı isə “ocağın üzərinə benzin töküb nəticəni izləmək” kimidir.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
Həmçinin oxuyun
