ABŞ Prezidenti Donald Tramp İrana qarşı iqtisadi müharibə elan edib. O, bunun ən sarsıdıcı iqtisadi əməliyyat, misli görünməmiş miqyasda iqtisadi müharibə və təcrid olacağını bildirib. Həmçinin İrana hər hansı formada dəstək verən istənilən ölkənin ciddi iqtisadi nəticələrlə üzləşəcəyini söyləyib.
Trampın bu həmləsi İran üçün nə ilə nəticələnəcək? “Dəstək verənlər” dedikdə hansı ölkələr nəzərdə tutulur?
Globalinfo.az-a danışan siyasi şərhçi Anar İsayev deyib ki, Trampın İrana qarşı “misli görünməmiş miqyasda iqtisadi müharibə” elan etməsi Vaşinqton-Tehran qarşıdurmasında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər:
“Burada söhbət yalnız ayrı-ayrı şəxslərə və şirkətlərə sanksiyalardan deyil, İranın neft gəlirlərini, maliyyə kanallarını və beynəlxalq ticarət imkanlarını maksimum dərəcədə məhdudlaşdırmaqdan gedir.
İran üçün ən böyük təhlükə neft ixracının və neft gəlirlərinin azalmasıdır. Çünki neft ölkənin əsas valyuta mənbələrindən biridir. ABŞ İran neftini alan şirkətlərə, tankerlərə, sığorta və maliyyə qurumlarına qarşı ikinci dərəcəli sanksiyaları sərtləşdirərsə, İranın neft satışından əldə etdiyi gəlirlər əhəmiyyətli dərəcədə azala bilər. Bunun nəticəsində rialın dəyər itirməsi, inflyasiyanın yüksəlməsi, idxalın bahalaşması və sosial narazılığın artması ehtimalı güclənəcək.
Lakin İranı iqtisadi baxımdan tamamilə təcrid etmək asan məsələ deyil. Tehran artıq uzun illərdir sanksiyalar şəraitində fəaliyyət göstərir və alternativ ticarət kanalları, vasitəçi şirkətlər, qeyri-dollar ödənişləri və “kölgə donanması” kimi mexanizmlər formalaşdırıb”.
Ekspertin fikrincə, burada əsas məsələ Çinin mövqeyidir:
“Çin İran üçün həm mühüm neft alıcısı, həm də əsas iqtisadi tərəfdaşlardan biridir. Pekin İran neftini almaqda davam edərsə, ABŞ-ın sanksiya siyasətinin effektivliyi müəyyən qədər məhdudlaşacaq. Əksinə, Çin İran neftindən əhəmiyyətli dərəcədə imtina edərsə, Tehran çox ciddi gəlir itkisi ilə üzləşə bilər. Buna görə Vaşinqtonun “İrana dəstək verən ölkələr də nəticələrlə üzləşəcək” xəbərdarlığının əsas ünvanlarından birinin Çin olması mümkündür.
Rusiyanın rolu isə bir qədər fərqlidir. Moskva Tehranla enerji, hərbi və siyasi sahələrdə strateji əməkdaşlıq edir. Rusiya İrana müəyyən iqtisadi və diplomatik dəstək göstərə bilər. Lakin Rusiyanın özünün də sanksiyalar altında olması onun İranın bütün iqtisadi problemlərini kompensasiya etmək imkanlarını məhdudlaşdırır. Buna görə Moskvanın əsas üstünlüyü maliyyə yardımından daha çox siyasi, diplomatik və alternativ ticarət mexanizmlərinin qurulması sahəsində ola bilər.
“Dəstək verən ölkələr” ifadəsinə yalnız dövlətləri aid etmək də düzgün olmaz. ABŞ-ın hədəfində İran nefti ilə məşğul olan şirkətlər, banklar, tanker operatorları, sığorta şirkətləri və sanksiyalardan yayınmağa kömək edən vasitəçilər də ola bilər. Yəni Vaşinqtonun mesajı əslində belədir: İranla əməkdaşlıq edə bilərsiniz, amma bunun ABŞ maliyyə sistemi və ABŞ bazarı üçün nəticələrini də nəzərə almalısınız.
Anar İsayev
Bununla belə, Trampın əsas məqsədinin İranı sadəcə iqtisadi cəhətdən cəzalandırmaq olduğunu düşünmək düzgün olmaz. İqtisadi təzyiq daha çox siyasi alət kimi istifadə olunur. Vaşinqtonun hesablaması belədir ki, iqtisadi təzyiq artdıqca Tehran daha ciddi danışıqlara və müəyyən güzəştlərə getməyə məcbur olacaq. Buraya İranın nüvə proqramı, uranın zənginləşdirilməsi, raket proqramı və regiondakı müttəfiq silahlı qruplara dəstəyi ilə bağlı məsələlər daxil ola bilər”.
Anar İsayev düşünür ki, burada əks ssenari də mövcuddur:
“İran hakimiyyəti iqtisadi təzyiq qarşısında geri çəkilmək əvəzinə, Qərblə qarşıdurmanı daha da sərtləşdirə bilər. Belə vəziyyətdə Tehran Çin və Rusiya ilə münasibətlərini daha da dərinləşdirə, dollar sistemindən uzaqlaşmağa çalışa və regiondakı təsir imkanlarından daha fəal istifadə edə bilər.
Bu səbəbdən Trampın siyasətinin nəticəsini yalnız “İran iqtisadiyyatı zəifləyəcək” fikri ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Əsas sual budur: iqtisadi təzyiq İranı kompromisə gətirəcək, yoxsa əksinə, Tehranı daha sərt mövqeyə sövq edəcək?
Fikrimcə, ABŞ üçün ən mürəkkəb məsələ məhz budur. İran iqtisadi baxımdan zəifləyə bilər, lakin zəif İranın daha güzəştli İran olacağına zəmanət yoxdur. Əgər iqtisadi təzyiq diplomatik kanallarla paralel aparılarsa, Trampın strategiyası nəticə verə bilər. Əgər təzyiq yalnız cəza mexanizminə çevrilərsə, bu, İranı deyil, bütövlükdə Yaxın Şərqi daha təhlükəli qarşıdurma mərhələsinə gətirə bilər.
Nəticə etibarilə, ABŞ-İran qarşıdurmasının taleyində üç əsas amil həlledici olacaq: İranın neft ixracını nə dərəcədə qoruyub saxlaya bilməsi, Çinin Tehrana iqtisadi dəstəyinin səviyyəsi və Rusiyanın siyasi-strateji dəstəyi. Bu üç istiqamətdən ikisində İran mövqeyini qoruyarsa, Trampın “maksimum iqtisadi təzyiq” siyasətinin nəticəsi məhdud qala bilər. Əksinə, Çin və digər əsas tərəfdaşlar geri çəkilərsə, Tehran qarşısında ciddi iqtisadi və siyasi seçimlər yarana bilər”.
Safura Bənnayeva
Globalinfo.az
