Globalinfo.az siyasi şərhçi Anar İsayevlə müsahibəsini təqdim edir:
– Anar bəy, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi ABŞ və Türkiyədən Kiyevə silah tədarükü planları ilə bağlı aydınlıq gətirməsini istəyib. Rusiya XİN-in sözçüsü Mariya Zaxarova deyib ki, Ukraynaya yeni silah tədarükü Rusiyanın ABŞ və Türkiyə ilə münasibətlərinə ciddi zərər verəcək. Bu nədən xəbər verir?
– Bu prosesi daha çox Rusiyanın xəbərdarlıq, çəkindirmə və siyasi təzyiq strategiyasının davamı kimi qiymətləndirmək lazımdır. Moskvanın mesajında həm real narahatlıq, həm də müəyyən mənada blef elementləri var. Məsələni ABŞ və Türkiyə üzrə ayrıca nəzərdən keçirmək daha doğru olar.
– Rusiya niyə məhz indi ABŞ və Türkiyədən izahat tələb edir?
– Moskvanın əsas narahatlığı Ukraynaya veriləcək silahların yalnız sayının artması deyil, silahların keyfiyyəti və onların müharibənin gedişinə təsir imkanlarıdır.
Əgər söhbət uzaqmənzilli, yüksək dəqiqlikli raketlərdən, hava hücumundan müdafiə sistemlərindən, pilotsuz uçuş aparatlarından və digər qabaqcıl silahlardan gedirsə, Rusiya bunu Ukraynanın müdafiə qabiliyyətinin artırılmasından daha çox, Rusiya ərazisinə zərbələrin imkanlarının genişləndirilməsi kimi qəbul edir.
Ona görə də Moskva əvvəlcədən ABŞ və Türkiyəyə mesaj verir: “Bu addımın nəticələri olacaq və siz bunu bilməlisiniz”.
Burada diplomatik məqsəd də var. Rusiya istəyir ki, ABŞ və Türkiyə Ukraynaya silah verərkən Rusiyanın mümkün reaksiyasını hesablasın.
– Türkiyə Rusiya ilə münasibətləri pozmaqda maraqlı ola bilərmi?
– Məncə, xeyr, Türkiyənin strateji marağı Rusiya ilə münasibətləri tamamilə pozmaqda deyil. Türkiyə Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir, Ukraynaya hərbi texnologiyalar verib və Kiyevlə ciddi müdafiə əməkdaşlığı qurub. Digər tərəfdən, Ankara Moskva ilə də çox mühüm münasibətlərə malikdir. Burada Türkiyənin marağı daha çox balanslaşdırılmış siyasətdir:
Ukraynanın Rusiyadan həddən artıq asılı vəziyyətə düşməsini istəmir;
Qara dənizdə Rusiyanın dominantlığının artmasını arzu etmir;
Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir;
eyni zamanda Rusiya ilə enerji, ticarət, turizm, nəqliyyat və regional təhlükəsizlik məsələlərində əlaqələri qoruyur;
Ankara özünü Moskva ilə Qərb arasında tamamilə seçim etməli olan tərəf kimi görmək istəmir.
Bu səbəbdən Türkiyənin siyasətini “Rusiyaya qarşı olmaq” yox, “Rusiyanın həddindən artıq güclənməsinin qarşısını almaq və eyni zamanda Moskva ilə işləmək” kimi xarakterizə etmək daha doğru olar.
– Türkiyə Ukraynaya silah verirsə, bu, Moskva ilə münasibətləri poza bilərmi?
– Müəyyən qədər gərginləşdirə bilər. Amma mütləq şəkildə münasibətlərin qırılmasına gətirib çıxaracağına inanmaq çətindir. Çünki Türkiyə ilə Rusiya arasında münasibətlər yalnız Ukrayna məsələsindən ibarət deyil. Enerji, xüsusilə qaz, nüvə energetikası, turizm, ticarət, Qara dəniz, Suriya, Cənubi Qafqaz və digər regional məsələlərdə tərəflərin bir-birinə ehtiyacı var. Ankara da, Moskva da yaxşı anlayır ki, Rusiya-Türkiyə münasibətlərinin tamamilə pozulması hər iki tərəfə ciddi iqtisadi və geosiyasi zərər verə bilər. Ona görə də hər iki tərəfin müəyyən məsələlərdə sərt bəyanatlar verməsi, digər sahələrdə isə dialoqu davam etdirməsi mümkündür.
– Bəs Moskva ABŞ və Türkiyəni təhdid edir, yoxsa blef edir?
– Mən bunu nə tam blef, nə də birbaşa hərbi təhdid hesab edərdim. Burada üç səviyyə var.
Birinci səviyyə – siyasi xəbərdarlıqdır.
Rusiya demək istəyir ki, Ukraynaya silah verən ölkələr bu silahların istifadəsindən sonra yaranacaq siyasi və təhlükəsizlik nəticələrinə görə məsuliyyət daşıyacaqlar.
İkinci səviyyə – çəkindirmədir.
Moskva Qərbin silah tədarükünün müəyyən sərhədi keçməsini istəmir. Buna görə də əvvəlcədən sərt ritorikadan istifadə edir.
Üçüncü səviyyə – real cavab ehtimalıdır.
Əgər verilən silahlarla Rusiya ərazisinin dərinliyinə sistemli zərbələr endirilsə və Moskva bunu birbaşa ABŞ və ya NATO ölkələrinin iştirakı ilə əlaqələndirsə, Rusiya müxtəlif cavab variantlarına əl ata bilər. Amma bu cavabın mütləq Türkiyəyə və ya ABŞ-a birbaşa hərbi zərbə formasında olması demək deyil.
Əslində Moskvanın da burada ciddi məhdudiyyətləri var. ABŞ və xüsusilə Türkiyə ilə birbaşa hərbi qarşıdurmaya getmək Rusiya üçün son dərəcə risklidir. Türkiyə NATO üzvüdür və Qara dənizdə mühüm geosiyasi aktordur. ABŞ-la birbaşa qarşıdurmanın isə hansı nəticələr doğura biləcəyi hamıya məlumdur.
Anar İsayev
– Burada Rusiyanın əsas məqsədi nədir?
– Məncə, əsas məqsəd ABŞ və Türkiyəni qorxutmaqdan daha çox onların qərarvermə prosesinə təsir etməkdir. Moskva deyir ki, “Ukraynaya silah verirsinizsə, bunun Rusiya ilə münasibətlərinizə təsir edəcəyini nəzərə alın”. Bu, klassik strateji çəkindirmə diplomatiyasıdır. Rusiya xüsusilə Türkiyəyə qarşı bu üsuldan daha ehtiyatla istifadə etməlidir. Çünki Ankara son illərdə göstərib ki, Moskvanın təzyiqi Türkiyənin xarici siyasətini tamamilə dəyişdirmir.
Türkiyə həm Rusiya ilə əməkdaşlıq edə, həm də Ukraynaya silah verə bilir. Həm Rusiya ilə enerji layihələri həyata keçirə, həm NATO çərçivəsində fəaliyyət göstərə bilir. Bu, Ankaranın xarici siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Burada daha geniş geosiyasi mənzərəni də nəzərə almaq lazımdır. Rusiya əslində ABŞ və Türkiyəyə deyir ki: “Ukrayna məsələsində müəyyən qırmızı xətlər var”.
ABŞ isə öz növbəsində Rusiyaya göstərmək istəyir ki, Ukraynaya hərbi dəstəyin davam etməsi Moskvanın müharibə strategiyasına təzyiq vasitəsidir. Türkiyə isə üçüncü xətti tutur: Ukraynanın Rusiyanın tam nəzarətinə keçməsini istəmir, amma Rusiya ilə açıq qarşıdurmaya da getmək niyyətində deyil.
Bu baxımdan, mənim qənaətim belədir: Moskvanın bəyanatını ciddi qəbul etmək lazımdır, amma onu birbaşa “ABŞ və Türkiyəyə müharibə elanına hazırlıq” kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Burada daha çox diplomatik təzyiq, çəkindirmə və qarşı tərəfin addımlarını məhdudlaşdırmaq cəhdi var.
– Bəs Türkiyə faktoru necə?
– Ankara üçün əsas məsələ Rusiya ilə münasibətləri qoruyaraq Ukraynada öz geosiyasi və təhlükəsizlik maraqlarını təmin etməkdir. Buna görə Türkiyənin Moskva ilə münasibətləri müəyyən qədər gərginləşdirməsi mümkündür, amma onları tamamilə pozmaq Türkiyənin də maraqlarına uyğun deyil. Bir sözlə, Moskvanın ritorikası sərtdir, amma bu, sırf blef də deyil. Real cavab imkanları var, lakin Rusiya həmin imkanlardan istifadə etməzdən əvvəl ABŞ və Türkiyənin çəkindirilə biləcəyini düşünür.
Safura Bənnayeva
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
