Noyabrın 3-də Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 80 illik yubileyində dediyi fikirlər müzakirə edilir. Ölkə başçısının xüsusilə Göyçə gölü ilə bağlı dedikləri sosial şəbəkələrin Ermənistan seqmentində, habelə mətbuatda geniş müzakirələrə səbəb olub.
Tarixi mənbələrdə “Göyçə” adı türk dillərindəki “göy” (mavi, açıq rəngli) və “-çə” (kiçiltmə və ya yer bildirən şəkilçi) birləşməsindən yaranıb. Yəni “Göyçə” ifadəsi “mavi su”, “göyü andıran göl” mənasını verir.
“Sevan” sözünün mənşəyi ilə bağlı isə müxtəlif versiyalar mövcuddur. Ermənistan mənbələrində bu adın “Sev Vank” – yəni “Qara monastır” ifadəsindən törədiyi bildirilir. “Sev” erməni dilində “qara”, “vank” isə “monastır” deməkdir.
Adın “Sevan”a çevrilməsi prosesinin başlanğıcı 20-ci əsrin əvvəllərinə, daha konkret desək, Ermənistan SSR-in formalaşdığı illərə təsadüf edir. Sovet hakimiyyəti regionun etnik və tarixi adlarını “sovetləşdirmə” və “yerli dillərə uyğunlaşdırma” siyasəti aparırdı. Bu siyasətin nəticəsində Göyçə gölünün də adı dəyişdirilərək ermənicə “Sevan” formasında rəsmiləşdirildi.
Eramızdan əvvəl I minilliyin ortalarından etibarən, yunan və Roma coğrafiyaşünaslarının əsərlərində də Qafqazın mərkəzində böyük su hövzəsindən bəhs edilir. Strabon və Plini kimi müəlliflər “Lychnitis” və “Lichnitis lacus” adlarını çəkirlər. Lakin bu ad, bəzi tədqiqatçılara görə, Qafqazın şimal-şərqindəki başqa göllərlə qarışdırılmış da ola bilər.
VII–IX əsrlərdə ərəblərin Qafqaz yürüşləri zamanı tərtib olunan coğrafi təsvirlərdə göl “Bəhru’l-Lan” və ya “Bəhru’l-Gökçə” kimi qeyd olunur. Yaqut əl-Həməvi XIII əsrdə yazdığı “Muʿcemü’l-büldan” əsərində İrəvan yaxınlığında “Gökcə adlı böyük və sərin sulu göl”dən bəhs edir. Bu, artıq türk toponimikasının oturuşduğunu göstərən açıq faktdır.
XI əsrdən etibarən Qafqazın cənubuna gələn Səlcuqlular bölgənin etnik mənzərəsini tam dəyişdirdi. Bu dövrdən etibarən “Göyçə” adı həm türk dillərindəki semantik quruluşu, həm də təbiətin öz rəngini ifadə edən sadəliyi ilə yerli xalqın şüuruna hopdu. “Göy” sözü mavi, açıq rəng mənasını, “-çə” şəkilçisi isə kiçildici və məkan bildirici funksiyanı daşıyırdı. Beləcə, göl “mavi su”, “göyü andıran dərinlik” kimi mənalandırıldı.
Səlcuqlu idarəçiliyi dövründə farsca yazılmış Hudud əl-ʿAləm və Hamdullah Qəzvininin Nüzhetül-Qulub kimi mənbələrdə göl birbaşa adla çəkilməsə də, İrəvan vilayətində yerləşən “böyük və mavi göl” kimi təsvir olunur. Sonrakı türk və fars mənbələrində bu təsvir artıq “Göyçə gölü” şəklində sabitləşdi. Bu dövrdən etibarən göl və ətraf ərazi “Göyçə mahalı” kimi siyasi-inzibati vahid halına gəlmişdi.
Gürcü mənbələrində isə “Göyçə” adı özünəməxsus fonetik variantlarla qorunub. XII–XIII əsrlərdə tərtib olunmuş Kartlis Tskhovreba salnamələrində “Gekcha tba” və “Gechi” formaları işlədilir. Xüsusilə Kraliça Tamarın yürüşlərinə dair hissədə “Gekcha gölünün yaxınlığında” baş verən döyüşlərdən bəhs olunur. Burada açıq şəkildə görünür ki, “Gekcha” forması sadəcə gürcü dilində türk “Göyçə” adının fonetik uyğunlaşdırmasıdır. Bu fakt gürcü salnaməçiliyinin özündə belə “Sevan” adının hələ tanınmadığını göstərir.
XIV–XV əsrlərdə Qafqaz və İran arasında hökm sürən türk tayfa konfederasiyalarının dövründə Göyçə adının rəsmi sənədlərdə işlədilməsi daha da genişlənir. Qaraqoyunlu Cahanşahın və Ağqoyunlu Uzun Həsənin hakimiyyəti illərinə aid farsdilli sənədlərdə “Vilayəti Göyçə” ifadəsi artıq siyasi-administrativ məna daşıyır. Diyarbəkirdə tərtib olunmuş Məcməül-insaab toplusunda “Göyçə və ətraf kəndlərin məhsuldar yaylaqları”ndan bəhs edilir. Bu, həm toponimin inzibati, həm də iqtisadi dəyər qazanmasını göstərir.
XVI–XVII əsrlərdə Səfəvi dövlətinin yaranması ilə Qafqazın siyasi xəritəsi yenidən formalaşdı. İrəvan vilayəti və Göyçə mahalı Səfəvi idarəçiliyinə daxil idi və göl həm strateji, həm də mədəni əhəmiyyətə malik bölgə sayılırdı. İskəndər bəy Münşi “Tarix-i Alemara-yi Abbasi” əsərində İrəvan ətrafındakı “Gökçe” adlı böyük göldən bəhs edir. Əsərdə qeyd olunur ki, bu göl “yayda sərin, qışda donuq, lakin ətrafı bağlarla, kəndlərlə bəzənmiş gözəl yerdir.”
Bu tərifdə yalnız coğrafi təsvir deyil, həm də gölün iqtisadi və mənəvi dəyəri əks olunur. Eyni dövrdə Osmanlı mənbələrində, xüsusilə Münşeatüs-selatin və Təvarix-i Osmaniyyə kimi salnamələrdə də “Gökçe Gölü” ifadəsi işlədilir. Osmanlı-Səfəvi müharibələri zamanı bu bölgə strateji nöqtə kimi qeyd olunur. XVII əsr Qacar və Osmanlı xəritələrində də göl “Gökche Gölü” kimi rəsmiləşib.
XVII əsrin sonlarından etibarən erməni dini mətnlərində “Sev Vank” – yəni “Qara monastır” ifadəsi meydana çıxır. Bu monastır Göyçə gölünün sahilində yerləşirdi və adını tikildiyi daşların rəngindən almışdı. Sonrakı əsrlərdə bu monastırın ətrafında formalaşan icma gölü “Sevani lıç” – “Sevan gölü” kimi adlandırmağa başladı. Bu ad əvvəlcə yalnız kilsə ədəbiyyatında və yerli erməni icmalarının dilində işlənirdi.
Lakin XIX əsrdə Rusiya imperiyasının Qafqazda apardığı inzibati islahatlar nəticəsində “Sevan” forması xəritələrə daxil olmağa başladı. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra İrəvan xanlığının ləğv edilməsi və bölgənin rus idarəçiliyinə keçməsi ilə Göyçə mahalının türk əhalisi mərhələlərlə köçürüldü, yerinə erməni ailələri yerləşdirildi. Yeni etnik nisbət yeni toponimik xəritə yaratdı.
XX əsrin əvvəllərində Ermənistan SSR yaradıldıqdan sonra Sovet hakimiyyəti milli toponimləri “sovetləşdirmə” siyasəti yürütməyə başladı. Bu prosesdə türk mənşəli coğrafi adların böyük hissəsi ya tərcümə edildi, ya da tamamilə dəyişdirildi. Göyçə gölü də bu siyasətin təsirinə düşdü: rəsmi sənədlərdə, xəritələrdə və elmi nəşrlərdə adı “Sevan” kimi təsbit olundu. Beləcə, “Göyçə” uzun əsrlərin toponimi bir anda inzibati qərarla arxa plana keçdi.
Lakin bu dəyişiklik xalq yaddaşında özünü doğrultmadı. Azərbaycan türkləri üçün Göyçə yalnız coğrafi məkan deyil, həm də mənəvi və mədəni yaddaşın bir hissəsi idi. XX əsrin əvvəllərində bölgədən deportasiya olunan yüzlərlə ailə Türkiyəyə və Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə köçərkən “Göyçəli”, “Göyçə mahalı” kimliyini öz soyadlarında, dastanlarında və mahnılarında yaşatdılar.
Sovet senzurasının içində unudulmağa məhkum edilən bu ad mühacir ədəbiyyatında yenidən dirildi. Əhməd Cavadın, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin, Almas İldırımın əsərlərində “Göyçə” itirilmiş yurdun simvolu kimi işlədildi. Rəsulzadə “Azərbaycan istiqlal mübarizəsi tarixi”ndə yazırdı: “Göyçə, Zəngəzur, Vedibasar – bu adlar millətin coğrafi vicdanına həkk olunmuşdur”. Əhməd Cavadın “Qürbətdə” şeirində “Göyçə gölün dalğasında qərib bir nəğmə” deyimi yurd ağrısını poetikləşdirirdi. Almas İldırım isə yazırdı: “Göyçə gölüm, səni gördüm röyamda, mavi suların ağrıdır canımda”.
Bütün tarixi mərhələlərin müqayisəsi göstərir ki, Göyçə gölü minilliklər boyu müxtəlif dillərdə fərqli formalarda adlansa da, onun əsil və yerli adı “Göyçə”dir.
“Sevan” isə sonrakı mərhələdə, XVII əsr dini mərkəzlərinin təsiri ilə yaranmış, XIX–XX əsrlərdə isə inzibati qərarlarla rəsmi səviyyəyə qaldırılmış addır.
Bu baxımdan “Sevan” siyasi və inzibati, “Göyçə” isə tarixi və mənəvi addır.
Turan Rzayev
Globalinfo.az
