Azərbaycanda “halal qida” sektoru ətrafında yaranan son vergi qalmaqalı artıq adi maliyyə problemi çərçivəsini çoxdan aşıb. Burada söhbət yalnız dövlət büdcəsinə yaranmış milyonlarla manat borcdan getmir. Məsələ ictimai etimad, korporativ məsuliyyət, hüquqi nəzarət və dini-mənəvi dəyərlərin kommersiya məqsədilə istifadəsi kimi daha dərin problemləri ortaya çıxarır.
Çünki “halal” anlayışı Azərbaycan cəmiyyətində təkcə məhsul standartı deyil, həm də dürüstlük, vicdanlı qazanc və etibar simvolu kimi qəbul olunur. Məhz buna görə bu ad altında fəaliyyət göstərən şirkətlərin milyonlarla manat vergi borcu ilə gündəmə gəlməsi cəmiyyətdə ciddi suallar yaradır.
Böyük vergi borcları
Məlumata görə, “Azəri Halal” MMC-nin 49 min manatdan çox, “Az.Halal Qida” MMC-nin 1 milyon 642 min manatdan artıq, “Halal Food” MMC-nin isə 2 milyon 140 min manatdan çox vergi borcu yaranıb. Ümumi borc məbləği 3,8 milyon manatı keçir. Lakin burada ən diqqət çəkən məqam həmin şirkətlərin nizamnamə kapitallarıdır. “Azəri Halal” MMC 100 manat, “Az.Halal Qida” MMC 50 manat, “Halal Food” MMC isə cəmi 10 manat nizamnamə kapitalı ilə fəaliyyət göstərir. Yəni milyonlarla manatlıq maliyyə dövriyyəsi yaradan şirkətlərin hüquqi maliyyə təminatı formal olaraq bir neçə manat səviyyəsindədir.
Bu vəziyyət Azərbaycanda korporativ məsuliyyət mexanizmlərinin nə qədər zəif işlədiyini göstərən ciddi nümunədir. Nizamnamə kapitalı hüquqi şəxsin bazara daxil olarkən üzərinə götürdüyü minimal maliyyə məsuliyyəti hesab olunur. Dünyanın bir çox ölkəsində bu mexanizm kreditorların, dövlətin və tərəfdaşların maraqlarını qorumaq üçün vacib alət sayılır. Azərbaycan qanunvericiliyi isə MMC-lərin çox aşağı kapital ilə yaradılmasına imkan verir. Formal olaraq bu, sahibkarlığın inkişafı üçün əlverişli mexanizm hesab edilir. Məqsəd kiçik biznesin bazara girişini asanlaşdırmaqdır. Lakin problem ondadır ki, bu hüquqi model bəzi hallarda böyük maliyyə dövriyyəsi yaradan şirkətlər tərəfindən məsuliyyətdən yayınma vasitəsinə çevrilir.
Çünki milyonlarla manatlıq əməliyyat aparan şirkətin cəmi 10 və ya 50 manat kapital ilə fəaliyyət göstərməsi artıq iqtisadi risk deməkdir. Belə şirkət vergi öhdəliyini yerinə yetirmədikdə dövlətin əlində real təminat mexanizmi qalmır. Faktiki olaraq bütün risk cəmiyyətin və dövlətin üzərinə ötürülür. Qazanc özəlləşdirilir, zərər isə ictimailəşdirilir. Bu isə bazarda sağlam rəqabət prinsiplərini pozur.
Təhlükəli məqamlar var
Ən təhlükəli məqamlardan biri məhz “haqsız rəqabət üstünlüyü”dür. Vergisini tam ödəyən sahibkar əməkhaqqını rəsmiləşdirir, sosial ödəniş edir, mühasibatlıq aparır, audit xərcləri çəkir və bütün maliyyə öhdəliklərini yerinə yetirir. Bütün bunlar məhsulun maya dəyərini artırır. Vergi öhdəliklərindən yayınan və ya uzun müddət vergi borcu yığan şirkət isə həmin xərclərdən yayınaraq bazarda daha ucuz qiymət təklif edə bilir. Nəticədə qanuna əməl edən sahibkar rəqabətdə zəifləyir, qeyri-şəffaf fəaliyyət göstərən isə üstünlük qazanır. Bu proses uzun müddətdə kölgə iqtisadiyyatını genişləndirir, dövlət büdcəsini zəiflədir və dürüst biznes mühitini sıradan çıxarır.
Burada hüquqi mexanizmlərin məhdudluğu da açıq görünür. Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən MMC təsisçiləri şirkətin öhdəliklərinə görə əsasən yalnız qoyduqları pay həcmində məsuliyyət daşıyırlar. Yəni 10 manat kapitalı olan şirkətin milyonlarla manat borcu yarandıqda təsisçinin hüquqi məsuliyyəti son dərəcə məhdud görünür. Bu model əslində kiçik sahibkarlığın qorunması üçün nəzərdə tutulsa da, bəzi hallarda sui-istifadə alətinə çevrilir. Təcrübədə tez-tez müşahidə olunur ki, aşağı kapital ilə yaradılmış şirkətlər böyük maliyyə dövriyyəsi qurur, vergi və digər öhdəliklər toplayır, sonra isə fəaliyyətini dayandırır, hüquqi ünvanını dəyişir və ya rəhbərliyi formal şəkildə yeniləyərək məsuliyyətdən yayınmağa çalışır.
Dünyanın bir çox ölkəsində məhz buna görə “benefisiar sahiblik” mexanizmləri tətbiq olunur. Məqsəd odur ki, şirkətin arxasında duran real maliyyə sahibi və qərarverici şəxs tam şəffaf müəyyən edilsin. Belə olduqda böyük vergi borcları yarandıqda məsuliyyət yalnız formal direktorun və ya nominal təsisçinin üzərində qalmır. Azərbaycanda isə bu mexanizmlərin hələ tam effektiv işləmədiyi görünür.
Məsələnin ən həssas tərəfi isə “halal” anlayışının bu prosesdə necə istifadə olunmasıdır. Azərbaycan cəmiyyətində “halal” sözü yalnız dini qaydalara uyğun qida mənası daşımır. İnsanların böyük hissəsi üçün bu anlayış vicdanlı ticarət, dürüst münasibət və mənəvi məsuliyyət simvoludur. İnsan “halal” markası ilə məhsul alarkən yalnız məhsulun tərkibinə deyil, həmin şirkətin etik davranışına da etibar edir. Bu səbəbdən milyonlarla manat vergi borcu olan şirkətlərin məhz bu adı daşıması ciddi mənəvi ziddiyyət yaradır.
Adı “halal”dır, özü isə…
İslam iqtisadiyyatında maliyyə məsuliyyəti əsas prinsiplərdən biri sayılır. Borcun vaxtında ödənilməsi, haqqın qorunması, dürüst ticarət və ictimai məsuliyyət dini baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Zəkat, xüms və digər maliyyə öhdəlikləri yalnız ibadət forması deyil, həm də sosial ədalət mexanizmi hesab olunur. Bu baxımdan “halal” adı altında fəaliyyət göstərən şirkətin dövlət qarşısında maliyyə öhdəliklərini sistemli şəkildə yerinə yetirməməsi ciddi etik problem yaradır. Çünki burada dini dəyərlərdən kommersiya üstünlüyü əldə etmək üçün istifadə olunduğu açıq görünür.
Bu vəziyyət istehlakçı hüquqları baxımından da narahatlıq doğurur. İnsanlar dini inanclarına güvənərək məhsul seçirlər. Onlar düşünür ki, “halal” markası yalnız dini uyğunluğu deyil, həm də dürüst biznes davranışını ifadə edir. Əgər bu anlayış sadəcə marketinq alətinə çevrilirsə və şirkətin maliyyə fəaliyyəti qeyri-şəffafdırsa, bu artıq istehlakçı etimadının manipulyasiyası kimi qiymətləndirilməlidir.
Beynəlxalq təcrübədə “halal iqtisadiyyatı” anlayışı artıq yalnız məhsulun tərkibi ilə məhdudlaşmır. Bir çox ölkədə halal standartlarına maliyyə şəffaflığı, vergi intizamı, işçi hüquqları, sosial məsuliyyət və etik biznes davranışı da daxildir. Çünki “halal” anlayışının fəlsəfəsi yalnız “nə istehsal olunur” sualı ilə yox, həm də “necə fəaliyyət göstərilir” prinsipi ilə ölçülür. Azərbaycanda isə bu anlayış əsasən məhsulun dini uyğunluğu səviyyəsində tənzimlənir.
Dövlət büdcəsinə zərbə
Baş verənlər göstərir ki, problem təkcə ayrı-ayrı şirkətlərin vergi borcu deyil. Burada sistemli boşluqlar mövcuddur. Aşağı nizamnamə kapitalı ilə iri maliyyə fəaliyyəti aparan şirkətlərə nəzarətin gücləndirilməsi, böyük vergi borcu olan müəssisələr üçün erkən monitorinq mexanizmlərinin tətbiqi, benefisiar sahiblik sisteminin şəffaflaşdırılması və “halal” adı altında fəaliyyət göstərən bizneslər üçün etik-maliyyə standartlarının müəyyən edilməsi artıq zərurətə çevrilib.
Əks halda dini etimad üzərində qurulan brendlər iqtisadi məsuliyyətsizliyin və ictimai aldatmanın vasitəsinə çevrilə bilər. Bu isə təkcə dövlət büdcəsinə deyil, cəmiyyətin mənəvi etimad sisteminə də ciddi zərbə vurur. Çünki iqtisadiyyat yalnız qanunlarla deyil, həm də etibar üzərində işləyir. “Halal” anlayışı isə məhz həmin etibarın ən həssas formalarından biridir.
Akif Nəsirli
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
