مصطفی عبدالجمیل قیریماوغلو، رهبر ملی تاتارهای کریمه، اعلام کرد که بر سر تمام موضوعات کلیدی پیرامون وضعیت خودمختاری آینده این منطقه با مقامات اوکراین توافق حاصل شده است. به گفته وی، مقدمات ایجاد الگوی جدید جمهوری خودمختار کریمه نهایی شده است؛ با این حال، به دلیل ادامه جنگ و برقراری حکومت نظامی، اعمال تغییرات لازم در قانون اساسی اوکراین فعلاً ممکن نیست. قیریماوغلو افزود در صورت لزوم، گزینه اعلام جمهوری در تبعید نیز میتواند بررسی شود. وی تأکید کرد که در کریمه آزادشده، تاتارهای کریمه از اداره خودمختار خود بهرهمند خواهند شد.
این اظهارات قیریماوغلو در برهه کنونی بسیار حائز اهمیت است. نخست باید اشاره کرد که کریمه پیشتر نیز در ترکیب اوکراین دارای وضعیت جمهوری خودمختار بوده است. اصول 134 تا 139 قانون اساسی سال 1996 اوکراین، جایگاه، اختیارات و نهادهای حاکمیتی جمهوری خودمختار کریمه را مشخص کرده بود؛ بنابراین سخن از ایجاد یک خودمختاری سرزمینی از نقطه صفر نیست.
تغییر اصلی به ماهیت سیاسی و ملی این خودمختاری مربوط میشود.
در الگوی پیشین، خودمختاری کریمه بر پایه اصل سرزمینی سازماندهی شده بود و تمام ساکنان شبهجزیره، تابع این خودمختاری قلمداد میشدند. اگرچه کریمه از پارلمان و دولت محلی برخوردار بود، اما حقوق ویژه خودمختاری ملی تاتارهای کریمه در ساختار آن زمان تضمین نشده بود. به بیانی دیگر، کریمه خودمختار بود، اما این وضعیت بر پایه مدیریت ملی تاتارهای کریمه استوار نبود.
رویکرد کنونی اما متفاوت است. الگوی پیشنهادی، تضمینهای سیاسی و نهادی گستردهتری را برای حقوق تاتارهای کریمه بهعنوان مردم بومی این شبهجزیره در نظر میگیرد. این طرح شامل نمایندگی آنان در ارکان حکومتی، تثبیت جایگاه قانونی مجلس ملی، حفاظت از زبان و فرهنگ و ایجاد سازوکارهای خودگردانی است.
بنابراین، بحث بر سر تشکیل یک کشور مستقل تاتار کریمه و جدایی از اوکراین نیست؛ بلکه هدف، پایهریزی یک خودمختاری ملی-سرزمینی در چارچوب تمامیت ارضی اوکراین است. تحقق این الگو افزون بر حقوق فرهنگی، مشارکت سیاسی گستردهتری را در اداره سرزمین مادری برای تاتارهای کریمه رقم خواهد زد.
چشمانداز پیش روی منطقه
با اخراج دستهجمعی تاتارهای کریمه توسط رژیم استالین در سال 1944، این ملت بهزور از سرزمین مادریشان رانده شدند. اشغال کریمه توسط روسیه در سال 2014 نیز چشمانداز بازگشت آنان به میهن تاریخیشان را با تهدید جدی روبهرو کرد. از این دیدگاه، ایده خودمختاری ملی نهتنها یک سازوکار اداری، بلکه گامی در راستای احیای عدالت تاریخی، رفع پیامدهای تبعید و تضمین آینده سیاسی تاتارهای کریمه است.
یکی از محوریترین جنبههای سخنان قیریماوغلو، بیان آن همزمان با زمزمههای راهحل سیاسی برای جنگ روسیه و اوکراین است؛ چرا که مسئله کریمه یکی از پیچیدهترین و حساسترین موضوعات این بحران به شمار میرود. مسکو این شبهجزیره را بخشی از خاک خود میداند و در مقابل، کییف آزادسازی آن را جزء جداییناپذیر تمامیت ارضیاش قلمداد میکند.
در این بین، نقش ترکیه نیز شایان توجه است؛ زیرا آنکارا الحاق سال 2014 را به رسمیت نشناخته است. علاوه بر این، بخش بزرگی از جمعیت تاتارهای کریمه هماکنون در ترکیه زندگی میکنند و پیوندهای تاریخی، قومی و فرهنگی عمیقی میان آنان وجود دارد. ترکیه میتواند در چارچوب همکاری با اوکراین، در شناسایی و حمایت بینالمللی از الگوی خودمختاری آینده تاتارهای کریمه مشارکت فعالی داشته باشد.
این موضوع برای خود ترکیه نیز اولویتی راهبردی است؛ چرا که آینده کریمه تنها یک پیوند تاریخی نیست، بلکه با امنیت دریای سیاه و جایگاه ژئوپلیتیک جهان ترک گره خورده است. از این رو، دستیابی تاتارهای کریمه به خودمختاری ملی میتواند نفوذ سیاسی ترکیه را نیز در این منطقه ارتقا بخشد.
توران رضایف
تحلیلگر سیاسی Globalinfo.az