وضعیت سیاسی در کردستان عراق متشنج شده است. اختلاف‌نظرهای دیرینه میان دو نیروی اصلی سیاسی منطقه، حزب دموکرات کردستان (KDP) و اتحادیه میهنی کردستان (PUK)، اکنون وارد مرحله رویارویی آشکار سیاسی شده است.
بافل طالبانی، رهبر PUK، اعلام کرده است که حزبش از دولت اقلیم کردستان خارج شده و نتایج نشست پارلمان در اربیل و تصمیم‌های ناشی از آن را به رسمیت نمی‌شناسد. او پا را فراتر گذاشته و گفته است که اگر KDP رئیس‌جمهور، نخست‌وزیر و وزیران خود را در اربیل تعیین کند، PUK نیز همان اقدامات را در سلیمانیه انجام خواهد داد. این اظهارات به معنای مطرح شدن دوباره الگوی اداره دوگانه‌ای در کردستان عراق است که تصور می‌شد در سال 2006 برچیده شده است.
روشن است که رخدادهای جاری صرفاً به انتخاب رئیس پارلمان مربوط نیست. این وضعیت، آشکار شدن تضادهای سیاسی، اقتصادی و اداری انباشته‌شده در طول زمان است. برای درک ماهیت این مسئله، ابتدا باید به ساختار سیاسی کردستان عراق و توازن قوای حاکم بر آن نگریست.
نظام کردستان عراق
در کردستان عراق، دو خاندان سیاسی و ساختارهای سیاسی تحت رهبری آن‌ها سال‌هاست که نقش تعیین‌کننده دارند. در یک سو KDP به رهبری مسعود بارزانی قرار دارد و در سوی دیگر PUK که جلال طالبانیِ فقید آن را بنیان گذاشت و اکنون پسرش بافل طالبانی رهبری آن را بر عهده دارد. پایگاه اصلی سیاسی KDP اربیل و دهوک است و پایگاه اصلی PUK سلیمانیه. نکته جالب‌تر آن است که این دو نیروی سیاسی نه‌تنها بر ساختارهای حزبی، بلکه بر حوزه‌های امنیت، اقتصاد، اداره محلی و رسانه نیز نفوذ دارند.
به‌طور کلی، اگرچه کردستان عراق از نظر رسمی یک ساختار سیاسی خودمختار و واحد است، تقسیم قدرت در درون آن طی سال‌ها حول دو مرکز اصلی سیاسی شکل گرفته است. در دهه 1990، در پی کشمکش میان KDP و PUK که تا رویارویی مسلحانه نیز پیش رفت، منطقه عملاً به دو حوزه اداری جداگانه تقسیم شده بود. این دو اداره با توافق سیاسی حاصل‌شده در سال 2006 یکپارچه شدند. اما این ادغام اداری، همه تفاوت‌ها در حوزه‌های سیاسی و امنیتی را از میان نبرد. به بیان دیگر، دو نظام سیاسی مجزا همچنان زیر چتر یک دولت واحد به فعالیت ادامه دادند.
در انتخابات پارلمانی برگزارشده در اکتبر 2024، KDP 39 و PUK نیز 23 کرسی به دست آوردند. هیچ نیروی سیاسی به‌تنهایی آرای کافی برای تشکیل دولت را کسب نکرد. با این حال، پس از انتخابات، طرف‌ها درباره تشکیل دولت، تقسیم مناصب عالی و تعیین هیئت‌رئیسه پارلمان به توافق نرسیدند. در نتیجه، منطقه بیش از دو سال با دولت قدیمی و موقت اداره شد.
ازسرگیری فعالیت پارلمان در 4 نوامبر و انتخاب والا فرید، نامزد KDP، به ریاست پارلمان، روابطی را که پیش‌تر نیز متشنج بود بیش از پیش تندتر کرد. PUK این نشست را اقدامی بدون توافق سیاسی ارزیابی و آن را تحریم کرد. بحران با اعلام تصمیم بافل طالبانی برای خروج از دولت در 5 نوامبر، وارد مرحله تازه‌ای شد.
یکی از ابعاد مسئله، تقسیم قدرت است. KDP با استناد به کسب کرسی‌های بیشتر در انتخابات، خواستار به رسمیت شناخته شدن جایگاه پیشتاز خود در اداره منطقه است. PUK نیز معتقد است که به‌عنوان دومین نیروی بزرگ سیاسی، نمایندگی‌اش در دولت نباید صرفاً جنبه صوری داشته باشد. به‌ویژه موضوع ریاست‌جمهوری، نخست‌وزیری، ساختارهای امنیتی، امور مالی و کنترل منابع اقتصادی از اصلی‌ترین محورهای اختلاف میان طرف‌هاست.
روابط خارجی
KDP به‌طور سنتی روابط سیاسی و اقتصادی نزدیک‌تری با ترکیه دارد. میان آنکارا و اربیل، به‌ویژه در زمینه صادرات انرژی، تجارت و امنیت مرزی، همکاری مهمی وجود دارد. PUK نیز در طول تاریخ با روابط نزدیک‌تر خود با ایران شناخته شده است. موقعیت جغرافیایی سلیمانیه، روابط اقتصادی آن با ایران و روابط سیاسی منطقه‌ای PUK نقش مهمی در شکل‌گیری این نزدیکی داشته‌اند. با این حال، هر دو نیروی سیاسی با آمریکا نیز روابط دارند و واشنگتن سال‌ها با هر دو بازیگر اصلی سیاسی در کردستان عراق همکاری کرده است.
تشدید روابط میان ایران و آمریکا، جایگاه عراق در رویارویی‌های منطقه‌ای و روابط خارجی نیروهای سیاسی کرد، کردستان عراق را به فضایی سیاسی با اهمیت ویژه تبدیل می‌کند. برای واشنگتن، این منطقه از منظر حضور در عراق، امنیت و محدود کردن نفوذ منطقه‌ای ایران اهمیت دارد. برای تهران نیز جلوگیری از شکل‌گیری سکوهای سیاسی و نظامی در کردستان عراق که بتوان از آن‌ها علیه ایران استفاده کرد، یک مسئله مهم امنیتی است.
به نظر من، در وضعیت کنونی نمی‌توان عامل ایران و آمریکا را نادیده گرفت. حتی می‌توان احتمال داد که تنش‌های منطقه‌ای، کشمکش سیاسی داخلی میان KDP و PUK را پیچیده‌تر می‌کند.
اگر طرف‌ها در مدت کوتاهی به سازش نرسند، ممکن است در داخل کردستان رویارویی‌های جدی رخ دهد.
توران رضایف
نویسنده سیاسی Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
