
در 20 نوامبر سال 1991 فاجعه قاراکند رخ داد که به مرگ غمانگیز شماری از چهرههای برجسته دولتی، روزنامهنگاران و نظامیان آذربایجان انجامید و هلیکوپتری که این افراد را حمل میکرد، توسط تروریستهای ارمنی سرنگون شد. نمیتوان جایگاه و خدمت قربانیان این جنایت خونین را در حیات اجتماعی-سیاسی ما فراموش کرد. برخی از آنان دوستان نزدیک و همکاران من بودند. در سرنوشت بعدی جمهوری آذربایجان که تازه استقلال خود را باز یافته بود، هر یک از این افراد میتوانستند نقش جدی ایفا کنند و شاید به ما کمک میکردند از برخی اشتباهاتی که بعدها با آن روبهرو شدیم در امان بمانیم. دو تماس تلفنی غیرمنتظره آن روزها را در تمام عمرم فراموش نخواهم کرد.
وزیر کشور آذربایجان محمد اسدوف، دبیر دولتی توفیق اسماعیلوف، دادستان کل عصمت قایبوف، چهره برجسته اقتصادی-سیاسی ولی محمدوف، روزنامهنگار و پژوهشگر عثمان میرزایف، روزنامهنگار علی مصطفییف… درباره هر یک از آنان خاطرات فراموشنشدنی دارم.
در 18 نوامبر، محمد اسدوف تماس گرفت و مرا تبریک گفت. چون در زندگیام رویداد مهمی رخ نداده بود، این تبریک مرا شگفتزده کرد. دوستم که وزیر بود گفت «در مرکز شهر به تو خانه میدهند» و سپس این موضوع را که من از آن بیخبر بودم روشن کرد: «مادرم بیمار است، نمیتواند در طبقات بالا بماند، به همین دلیل از ایاز مطلباف خواهش کرده بودم که جایی نزدیک من، در طبقه 1، خانهای به من بدهند. او هم در ساختمانی بالاتر از کابینه وزیران جایی اختصاص داد، دستش درد نکند. بعد هم سفارش کرد که خانه فعلیام را به تو بدهم».
من به ایاز مطلباف و به طور کلی به هیچ یک از نهادهای رسمی مراجعه نکرده و درخواست خانه نکرده بودم. از این رو شگفتزده شدم. محمد اسدوف گفت: «حتی اگر تو درخواست نکرده باشی، ایاز مطلباف میداند کجا زندگی میکنی. او رئیس کمیته است، اما آن سوی سرِ کیلومتر 8 زندگی میکند. گاهی لازم میشود فوراً جمع شویم».
سپس محمد اسدوف گفت که آپارتمانش پشت خانه دولت است و خندان افزود که خیلی بالاست، در طبقه 15، شاید خوشت نیاید، باید بیایی، ببینی، بنشینیم و یک استکان چای بنوشیم و حلالیت بطلبیم. گفت: «تعمیرش را هم دوستان سومقاییتی تو انجام دادهاند». پرسیدم: «فردا همدیگر را ببینیم؟»
گفت: «فردا نه، یک سفر دو روزه دارم، بروم و برگردم، تلفنی تماس میگیریم».
با توجه به حجم زیاد کارش خواستم روشن کنم: «تو زنگ میزنی یا من؟!»
گفت: «من زنگ میزنم».
این رویداد بزرگی بود که مرا از دغدغه خانه رها میکرد و در انتظار تماس محمد اسدوف نشستم. دو روز گذشت، اما خبری از او نرسید. از خجالت من هم زنگ نزدم. میتوانست بگوید: «چند وقت است صبر کردهای، یک روز هم طاقت نمیآوری». روز سوم هم تماسی نیامد. شامگاه، در برنامه اخبار خبری منتشر شد درباره کشته شدن 22 نفر به سرکردگی محمد اسدوف. فاجعهای بود باورنکردنی که تمام ملت را میخکوب کرد و دلهای ما را از پرسشها پر کرد.
روزی که آنان به سمت آقدام راه افتادند، صبح زود یکی از نمایندگان بینظیر حیات ادبی و سیاسی آذربایجان، ولی محمدوف، که با انسانیت و شخصیت درخشانش برای من عزیز بود، نیز تماس گرفت و گفت: «باید در این روزها وقتی پیدا کنیم و همدیگر را ببینیم». میدانستم روزهایش چقدر پر است، به همین دلیل این پیشنهاد غیرمنتظره بود. سپس گفت: «امروز به قرهباغ میروم. توفیق اسماعیلوف هم میرود، نمیخواهم او را تنها بگذارم».
آخرین دیدار ما با او هم انجام نشد. او خودش داوطلبانه به این گروه پیوسته بود.
بدین ترتیب، ترور 20 نوامبر برای من هم یک فاجعه شخصی بود که در آن دوستان نزدیکم را از دست دادم. آنان انسانهایی بیهمتا بودند. شاهد بودم که توفیق اسماعیلوف و ولی محمدوف چگونه با مسئولیتپذیری و خشم جدی برای نشست شورای عالی اتحاد شوروی آماده میشدند.
عثمان میرزایف شادی کتاب «نامهای ما» را هنوز کاملاً تجربه نکرده بود.
در ذهن علی مصطفییف موضوع گزارشهای تازهاش از قرهباغ میگشت.
آرزوهای همهشان نیمهتمام ماند. همراه با زندگیشان.
به گمانم، خاطره فراموشنشدنی آنان بود که در جنگ دوم قرهباغ حس انتقام سربازان ما را برمیانگیخت.
روحشان شاد!
صابر رستمخانلی، شاعر خلق