یوهان دیوید وادفول، وزیر امور خارجه آلمان، در تاریخهای 17-18 نوامبر در سفری به باکو حضور داشت. رئیس دستگاه دیپلماسی آلمان در چارچوب این سفر با رئیسجمهور الهام علیاف و همچنین همتای آذربایجانی خود، جیحون بایراموف، مذاکراتی انجام داد. به نظر من، نکته قابل توجه این سفر آن است که برلین موضع خود را نسبت به واقعیتهای سیاسی و اقتصادی جدیدی که در منطقه شکل میگیرد، آشکار میکند.
آلمان یکی از عملگراترین و سازندهترین کشورها از نظر سیاست خارجی در اروپای غربی است. روابط برلین با آذربایجان نیز مدتهاست بر پایه همکاری مبتنی بر منافع متقابل بنا شده است. اگرچه اختلافنظرهایی میان طرفین در برخی مسائل وجود دارد، گفتوگوی سیاسی، روابط اقتصادی و همکاری در چارچوب سازمانهای بینالمللی ادامه داشته است. در سیاست خارجی متوازن آذربایجان، روابط با آلمان جایگاه ویژهای دارد؛ زیرا برلین علاوه بر اینکه یکی از قدرتهای پیشرو سیاسی و اقتصادی اتحادیه اروپاست، شریکی مهم در توسعه روابط آذربایجان با اروپا نیز به شمار میرود.
در دوره اخیر، در روابط باکو-برلین پویایی قابلتوجهی مشاهده میشود. بهویژه بیانیه مشترک درباره دستورکار راهبردی مشارکت دوجانبه میان آذربایجان و آلمان که در جریان سفر رسمی رئیسجمهور الهام علیاف در ماه ژوئیه امسال به آلمان امضا شد، پایه مرحلهای جدید در توسعه روابط را گذاشته است. امضای سندی درباره ایجاد و فعالیت شورای تجاری آذربایجان-آلمان در چارچوب این سفر نیز نشان میدهد که همکاری تنها به گفتوگوی سیاسی محدود نمیشود. این اسناد نشاندهنده قصد طرفین برای انتقال روابط به قالبی نظاممندتر و همکاری بلندمدتتر است.
جای تعجب نیست که مسائل اقتصادی و انرژی در سفر وادفول به باکو جایگاه ویژهای داشتهاند. آذربایجان شریکی مهم در امنیت انرژی اروپا است. علاوه بر این، آغاز صادرات گاز آذربایجان به آلمان از امسال، محتوای اقتصادی جدیدی به روابط دوجانبه بخشیده است. برای آلمان، تنوعبخشی به منابع انرژی و قابلیت اطمینان تأمین، اهمیت راهبردی دارد. آذربایجان نیز از سوی خود میخواهد جایگاه خود را در بازار اروپا گسترش دهد و همکاریهای انرژی را با پروژههای سرمایهگذاری و فناوری جدید تکمیل کند. از این نظر، روابط میان باکو و برلین بر پایه نیازهای متقابل و منافع اقتصادی مشخص در حال توسعه است.
حملونقل و لجستیک
جایگاه آذربایجان در دهلیز میانی و اهمیت فزاینده مسیرهایی که از طریق دریای خزر، اروپا و آسیا را به هم متصل میکنند، علاقه آلمان به منطقه را تقویت کرده است. برای برلین، قفقاز جنوبی تنها منبع انرژی نیست، بلکه جغرافیایی راهبردی است که در آن میتوان پیوندهای تجاری و حملونقلی جایگزین میان اروپا و آسیا را توسعه داد. به همین دلیل، گسترش همکاری با آذربایجان هم با منافع اقتصادی آلمان و هم با راهبرد گستردهتر اتصال اروپا همخوانی دارد.
مهمترین جهتگیری سیاسی سفر وادفول به باکو، بدون شک، روابط آذربایجان-ارمنستان و روند صلح است. آلمان مدتهاست از عادیسازی روابط میان دو کشور و امضای پیمان صلح حمایت میکند. برلین تلاش میکند فعالیت دیپلماتیک خود را در این زمینه افزایش دهد. جای تعجب نیست که وادفول در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با جیحون بایراموف اعلام کرد که موضوع صلح یکی از موضوعات اصلی مورد بحث در سفرش به ارمنستان خواهد بود. او تأکید کرد: «ما همه کارها را خواهیم کرد تا پیمان صلح امضا شود. رئیسجمهور آذربایجان نیز آمادگی خود برای این امر را ابراز کرده است».
نکته قابل توجه در این اظهارات، موضع آلمان نسبت به روند صلح است. برلین به صراحت اعلام میکند که آذربایجان برای امضای پیمان صلح آماده است و این موضع را بهطور مثبت ارزیابی میکند. از سوی دیگر، سفر وادفول به ایروان نیز نشان میدهد که آلمان قصد دارد این روند را نه تنها از طریق مذاکرات با باکو، بلکه از طریق گفتوگوی سیاسی موازی با هر دو طرف حمایت کند. منفعت اصلی آلمان در اینجا، ایجاد ثبات بلندمدت در قفقاز جنوبی، گشایش پیوندهای حملونقلی و گسترش ادغام اقتصادی منطقه با اروپا است.
جایگاه منطقهای برلین
جهتگیری ژئوپلیتیکی آینده قفقاز جنوبی نیز برای آلمان اهمیت دارد. تغییراتی که پس از جنگ روسیه-اوکراین در معماری امنیتی اروپا رخ داده، تبدیلشدن امکانات نفوذ سنتی مسکو در منطقه به موضوعی بحثبرانگیز، و افزایش اهمیت مسیرهای حملونقل جایگزین، علاقه برلین به قفقاز جنوبی را افزایش داده است. از این منظر، تأکید وادفول پیش از سفر مبنی بر اینکه روسیه تلاش میکند نفوذ خود را در منطقه حفظ کند و کشورها باید آینده خود را خودشان تعیین کنند، نه در مسکو، نیز قابل توجه است.
در این میان، موضع آذربایجان اهمیت ویژهای دارد. باکو ضمن حمایت از تأمین صلح در منطقه، اصل تصمیمگیری مستقل را در سیاست خارجی خود حفظ میکند. آذربایجان روابط خود را با آلمان توسعه میدهد، همکاری با اتحادیه اروپا را گسترش میدهد و در عین حال روابط خود را با دیگر مراکز قدرت منطقه نیز ادامه میدهد. این سیاست امکانات آذربایجان را برای تأمین منافع ملی خود، بدون تبدیلشدن به بازیگری در رقابت ژئوپلیتیکی، افزایش میدهد.
در مجموع، سفر وادفول نشاندهنده قصد برلین برای تعمیق بیشتر روابط با باکو و ادامه حمایت سیاسی از روند صلح در قفقاز جنوبی است. برای آلمان، آذربایجان از نظر امنیت انرژی، پیوندهای حملونقلی و ثبات منطقهای شریکی مهم است. برای باکو نیز توسعه روابط با برلین از نظر گسترش پیوندهای سیاسی و اقتصادی با اروپا اهمیت دارد.
توران رضایف
نویسنده سیاسی گلوبالاینفو.آز