Rusiya-Ukrayna müharibəsi çox vaxt təhlükəsizlik, NATO-nun genişlənməsi və geosiyasi qarşıdurma kontekstində izah edilir. Halbuki münaqişənin daha az müzakirə olunan, lakin az əhəmiyyət daşımayan tərəfi onun iqtisadi və geoiqtisadi mahiyyətidir. Donbas, Zaporojye, Xerson və Krım uğrunda mübarizə təkcə ərazi məsələsi deyil – bu bölgələr sənaye potensialı, enerji ehtiyatları, metallurgiya, logistika və gələcək Avropa enerji bazarının formalaşması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Əgər gələcəkdə ABŞ Prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə mediada “Ankoriç razılaşması” kimi təqdim olunan və ya ona bənzər bir kompromis gündəmə gələrsə, onun əsasını hərbi deyil, məhz iqtisadi reallıqlar təşkil edə bilər.
Donbas niyə bu qədər əhəmiyyətlidir?
Donbas (Donetsk və Luqansk vilayətləri) sovet dövründən etibarən Ukraynanın əsas sənaye mərkəzi hesab olunurdu. Burada Ukraynanın daş kömür ehtiyatlarının böyük hissəsi, metallurgiya sənayesinin əsas müəssisələri, kokslaşan kömür yataqları, maşınqayırma müəssisələri, kimya sənayesi və elektrik enerjisi istehsalının mühüm hissəsi yerləşir.
Müharibədən əvvəl Donbas Ukraynanın sənaye istehsalının təxminən dörddə birini, ixrac gəlirlərinin əhəmiyyətli hissəsini və ağır sənayenin əsas bazasını təşkil edirdi. Lakin son illərdə bölgənin əhəmiyyəti yalnız kömürlə məhdudlaşmır.
Ən böyük sərvət – nadir minerallar
Son illərdə aparılan geoloji qiymətləndirmələr göstərir ki, Ukrayna Avropanın ən zəngin nadir mineral bazalarından biridir. Buraya litium (ekektromobillərin əsas xammalı), titan, manqan, uran, qrafit və digər nadir torpaq elementləri daxildir. Bu minerallar elektromobil sənayesi, batareya istehsalı, süni intellekt infrastrukturu, müdafiə sənayesi və kosmik texnologiyalar üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif araşdırmalara görə, Ukraynanın kritik mineral ehtiyatlarının böyük hissəsi Donbas və cənub-şərq bölgələrində yerləşir.
İşğal olunmuş ərazilərdə Ukraynanın sərvətlərinin nə qədəri yerləşir?
Müxtəlif analitik mərkəzlərin hesablamaları fərqlənsə də, ümumi mənzərə belədir: 2022-ci ildən sonra Rusiyanın nəzarətinə keçən ərazilərdə təxminən daş kömür ehtiyatlarının 60-80%-i, manqan yataqlarının əhəmiyyətli hissəsi, litium perspektivli yataqlarının bir qismi, titan ehtiyatlarının bir hissəsi, təbii qaz perspektiv sahələrinin mühüm hissəsi və metallurgiya müəssisələrinin böyük hissəsi yerləşir.
Bəzi hesablamalara görə, Ukraynanın mineral sərvətlərinin təxminən 35-45%-i, ümumi təbii resurs potensialının isə 40%-ə qədər hissəsi hazırda Rusiya nəzarətində olan və ya döyüş zonasına düşən ərazilərdə yerləşir. Bu rəqəmlər metodologiyadan asılı olaraq dəyişə bilər, lakin müstəqil təhlillər işğal olunmuş ərazilərin Ukraynanın resurs bazasında çox böyük paya malik olduğunu göstərir.
Qara dəniz də oyunun əsas hissəsidir
Müharibənin yalnız Donbasla bağlı olduğunu düşünmək düzgün olmaz. Krım və Qara dəniz şelfi, təbii qaz yataqları, neft ehtiyatları, dəniz logistikası, taxıl ixracı və enerji marşrutları baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Krımı nəzarətdə saxlamaq Rusiyaya Qara dənizin böyük hissəsində hərbi üstünlük, enerji layihələri üzərində nəzarət və Ukraynanın dəniz iqtisadiyyatını məhdudlaşdırmaq imkanı verir.
Rusiyanın məqsədi yalnız sərvətlərdirmi?
Bir sözlə ifadə etsək, xeyr!İqtisadi maraqlar vacib olsa da, onlar yeganə səbəb deyil. Rusiyanın məqsədlərini dörd istiqamətdə qruplaşdırmaq olar.
Birinci, Ukraynanın hərbi-sənaye potensialını zəiflətmək; ikinci, Ukraynanın gələcək iqtisadi inkişaf imkanlarını məhdudlaşdırmaq; üçüncü, Qərbin kritik minerallara çıxışını azaltmaq; dördüncü, Rusiyanın öz sənaye və müdafiə kompleksini əlavə resurslarla təmin etməkdi.
Bu səbəbdən Donbas yalnız kömür deyil. Burada gələcəyin yüksək texnologiyaları üçün vacib hesab edilən xammal bazasının bir hissəsi yerləşir.
ABŞ üçün bu resurslar niyə vacibdir?
ABŞ son illərdə kritik minerallar üzrə Çindən asılılığı azaltmağa çalışır. Litium, titan, qrafit və nadir torpaq elementləri elektromobil sənayesi, müdafiə sənayesi, süni intellekt infrastrukturu və yarımkeçiricilər üçün vacibdir. Ukrayna, müharibədən əvvəl, Avropa üçün alternativ strateji təchizatçı kimi qiymətləndirilirdi.
Əgər bu yataqların böyük hissəsi Rusiya nəzarətində qalarsa, Avropanın enerji keçidi, yaşıl iqtisadiyyat, batareya sənayesi və müdafiə istehsalı üzrə planlar daha mürəkkəb vəziyyətə düşə bilər.
Donbasın iqtisadi dəyəri təkcə yataqlarla ölçülmür
Donbasın üstünlüyü onun sənaye ekosistemidir.
Burada bir-birini tamamlayan mədənlər, metallurgiya zavodları, dəmir yolları, enerji stansiyaları və maşınqayırma müəssisələri vahid sistem təşkil edirdi.
Belə inteqrasiya olunmuş sənaye kompleksini sıfırdan yaratmaq onilliklər tələb edir.
“Ankoriç razılaşması” nə ola bilər?
Qeyd etmək lazımdır ki, “Ankoriç razılaşması” adı ilə rəsmi imzalanmış və ictimaiyyətə açıqlanmış sənəd mövcud deyil. Bu ifadə daha çox siyasi şərhlərdə və mediada ehtimal edilən kompromis modeli kimi işlədilir. Buna görə aşağıdakı qiymətləndirmələr yalnız nəzəri xarakter daşıyır.
Əgər belə kompromis formalaşarsa, onun iqtisadi məntiqi aşağıdakı elementləri əhatə edə bilər:
– cəbhə xəttinin müəyyən formada dondurulması;
– Rusiya nəzarətində olan bəzi ərazilərin faktiki statusunun dəyişmədən qalması;
– Ukraynanın təhlükəsizlik zəmanətləri əldə etməsi;
– Rusiyaya qarşı bəzi sanksiyaların mərhələli yumşaldılması;
– Qərbin Ukraynanın qalan hissəsinin bərpasına və iqtisadi inteqrasiyasına geniş maliyyə dəstəyi verməsi.
Belə bir gözlənti yalnız tərəflərin siyasi razılığı olduğu halda mümkün ola bilər və hazırda bunun baş verəcəyini təsdiqləyən rəsmi razılaşma yoxdur.
Belə kompromis kimə nə qazandıra bilər?
Rusiya artıq nəzarət etdiyi sənaye rayonlarını saxlaya, kritik mineral ehtiyatları üzərində mövqeyini möhkəmləndirə, Qara dənizdə strateji üstünlüyünü qoruyar və sanksiyaların qismən yumşaldılmasına nail ola bilər. Ukrayna müharibənin dayanmasına, yenidənqurma investisiyalarına, Avropa inteqrasiyasının sürətlənməsinə və təhlükəsizlik təminatlarının güclənməsi kimi nəticələrə nail ola bilər.
Lakin bunun əvəzində ərazi məsələsində ağır siyasi qərarlar gündəmə gələ bilər ki, bu da Ukrayna cəmiyyəti üçün son dərəcə həssas məsələdir.
ABŞ Avropada uzunmüddətli hərbi yükü azaltmağa çalışa, Çinlə rəqabətə daha çox resurs yönəldə və Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən formalaşdırmaq imkanı əldə edə bilər.
Avropa enerji bazarında sabitlik əldə edə, qaçqın axınının azalmasını gözləyə və yenidənqurma layihələrində iştirak etməklə iqtisadi imkanlar qazana bilər.
Bərpa xərcləri və iqtisadi gələcək
Müxtəlif beynəlxalq qiymətləndirmələrə görə, Ukraynanın müharibədən sonrakı bərpası yüz milyardlarla dollar tələb edə bilər. Bu prosesə infrastrukturun yenilənməsi, enerji sisteminin bərpası, sənaye müəssisələrinin modernləşdirilməsi və yaşayış fondunun yenidən qurulması daxildir.
Əgər Ukrayna nəzarətində qalan ərazilərdə Avropa İttifaqı standartlarına uyğun yeni sənaye bazası yarada bilsə, uzunmüddətli perspektivdə itirilmiş sənaye potensialının bir hissəsini kompensasiya edə bilər. Bununla belə, Donbas və digər işğal olunmuş ərazilərdə yerləşən resurs və sənaye aktivlərinin itirilməsi ölkənin iqtisadi inkişaf trayektoriyasına ciddi təsir göstərə bilər.
Nəticə etibarı ilə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin iqtisadi ölçüsü göstərir ki, Donbas uğrunda mübarizə təkcə ərazi nəzarəti məsələsi deyil. Burada nadir minerallar, ağır sənaye, enerji infrastrukturu, logistika marşrutları və Qara dəniz üzərində strateji üstünlük kimi amillər bir-birini tamamlayır. İşğal olunmuş ərazilərdə Ukraynanın təbii sərvətlərinin və sənaye potensialının mühüm hissəsinin cəmləşməsi bu bölgəni tərəflər üçün yüksək dəyərli edir.
Bununla yanaşı, gələcəkdə hər hansı siyasi kompromisin – mediada “Ankoriç razılaşması” kimi təqdim edilən modellər də daxil olmaqla – baş verməsi barədə qəti nəticə çıxarmaq mümkün deyil. Belə ssenarilər yalnız ehtimal xarakteri daşıyır və onların reallaşması hərbi vəziyyət, tərəflərin siyasi iradəsi və beynəlxalq diplomatik proseslərdən asılı olacaq. İqtisadi baxımdan isə istənilən davamlı razılaşmanın əsas sualı dəyişməz qalır: strateji resurslara, sənaye infrastrukturuna və gələcək inkişaf potensialına kimin nəzarət edəcəyi. Bu sualın cavabı yalnız Ukraynanın deyil, bütövlükdə Avropanın enerji, sənaye və təhlükəsizlik arxitekturasına uzunmüddətli təsir göstərəcək.
Akif Nəsirli
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
