Globalinfo.az WUF13 Bakı Forumu kontekstində Azərbaycanın qlobal təqdimatı, geosiyasi brendinqi və Xəzər Hövzəsinin inkişaf etməkdə olan iqtisadi rolu mövzusunda Türkiyə Akademiklər Birliyinin üzvü, dosent Dr. Sezer Bozkuş Kahyaoğlu ilə müsahibəni təqdim edir:
– Hörmətli professor, Routledge tərəfindən nəşr olunan “Artificial Intelligence Perspective for Smart Cities” (Ağıllı Şəhərlər üçün Süni İntellekt Perspektivi) beynəlxalq kitabının redaktorlarından və müəlliflərindən biri olaraq, Bakının ev sahibliyi etdiyi Dünya Şəhərsalma Forumunu (WUF13) necə qiymətləndirirsiniz? Bu təşkilatın Azərbaycanın qlobal təqdimatı, Xəzər hövzəsinin dünyanın yeni iqtisadi mərkəzi mövqeyinə və potensial Yeni İpək Yolu geosiyasətinə təsiri barədə akademik baxışınızı öyrənmək istərdik.
– BMT-nin İnsan Məskunlaşmaları Proqramı (UN-Habitat) tərəfindən Bakıda təşkil edilən 13-cü Ümumdünya Şəhərsalma Forumu (WUF13) sadəcə texniki urbanizasiya sammiti deyil; bu, Azərbaycanın qlobal səhnədə “milli brendinq” və “geosiyasi mövqeləndirmə” strategiyasının kulminasiya nöqtəsidir. COP29-dan sonra, 17-22 may 2026-cı il tarixlərində Bakı Olimpiya Stadionunda və ətrafında 25.000-dən çox qlobal aktor, dövlət başçısı, investor və akademikin iştirakı planlaşdırılan bu tədbir, Azərbaycanı dünyaya yalnız ənənəvi enerji təchizatçısı kimi deyil, həm də qlobal böhranlar üçün davamlı həll yolu işləyib-hazırlayan intellektual, texnoloji və diplomatik mərkəz (hub) kimi təqdim etmək üçün əhəmiyyətli bir fürsət verir.
– Ağıllı şəhərlər üçün süni intellekt perspektivi və qlobal idarəetmə modelini nə dərəcədə effektiv sayırsınız?
– “Artificial Intelligence Perspective for Smart Cities” adlı tədqiqat işimizdə də ətraflı müzakirə etdiyimiz kimi, müasir urbanizasiya artıq yalnız fiziki infrastruktur qurmaqla məhdudlaşmır; bu, məlumat analitikası, süni intellekt, Əşyaların İnterneti (IoT) və kiberfiziki sistemləri birləşdirən “canlı ekosistemlər”in idarə olunması ilə bağlıdır. Bugünkü beynəlxalq münasibətlər kontekstində ənənəvi hərbi və iqtisadi gücə əsaslanan “sərt güc” elementləri artıq bir dövlətin qlobal nüfuzunu qorumaq üçün kifayət deyil. Azərbaycan WUF13 vasitəsilə çoxtərəfli diplomatiyaya (multikulturalizm) verdiyi töhfə və ağıllı şəhər vizyonu ilə “ağıllı güc” (smart power) potensialını ən təsirli və güclü şəkildə nümayiş etdirir.
Qlobal Cənub və Qlobal Şimal arasında sosial-iqtisadi fərqlərin, mənzil böhranlarının və iqlim miqrasiyasının (iqlim dəyişikliyinin yaratdığı ekoloji fəlakətlər nəticəsində insanların evlərini tərk etməsi, -red) ən kəskin şəkildə hiss olunduğu şəhər ərazilərinə yönəlmiş “Hamı üçün mənzil: Təhlükəsiz və Davamlı Şəhərlər” mövzusu, Azərbaycanın qlobal məsələlərə həssaslığını və həll yolları tapmaq qabiliyyətini nümayiş etdirir. Bu qlobal sammit, Azərbaycanın milli maraqlarını dünya ictimaiyyətinin ortaq maraqları ilə uyğunlaşdırmaq və optimallaşdırmaq qabiliyyətinin əsas göstəricisi kimi xarakterizə edilə bilər.
– Tarixi irs və qlobal təşviq: “İpək Yolu”nun qədim irsindən müasir şəhər brendinə konsepsiyasına yanaşmanız maraqlı olardı…
– Dərin köklərə malik keçmişi ilə Azərbaycan Şərqlə Qərbin, Asiya ilə Avropanın tarixi kəsişmə nöqtəsidir. Əsrlər boyu trans-Avrasiya ticarət şəbəkələrində (Tarixi İpək Yolu) ən strateji dayanacaqlardan biri olan Azərbaycan coğrafiyası bu gün bu dərin köklü irsi “şəhər dayanıqlığı” və texnoloji transformasiya kimi müasir bir vizyonla birləşdirərək qlobal başlanğıc nöqtəsinə çevirir.
Ölkənin təbliği baxımından, Bakı dünyanın ən unikal açıq hava muzeylərindən biridir. YUNESKO-nun Dünya İrsi siyahısına daxil olan İçərişəhərin min illik qorunub saxlanılan memarlıq quruluşu, neft inqilabının sənaye irsi və 21-ci əsrin simvolları olan Heydər Əliyev Mərkəzi və Alov Qüllələri kimi postmodern strukturlarla eyni şəhər ekosistemində mövcud olmaqdadır. WUF13 üçün Bakıya gələn on minlərlə xarici qonaq multikulturalizmi və tolerantlığı həyat tərzinə çevirən Azərbaycan xalqının qonaqpərvərliyini, eləcə də ölkənin turizm potensialını və mədəni zənginliyini birbaşa yaşamaq imkanı əldə edəcək. Bu, Azərbaycanın turizm, mədəni və investisiya cəlbediciliyini qlobal miqyasda nümayiş etdirmək üçün əhəmiyyətli strateji fürsət yaradır.
Sezer Bozkuş
– Xəzər hövzəsinin dünyanın yeni iqtisadi mərkəzinə çevrilməsi və “potensial Yeni İpək Yolu” geosiyasəti barədə nə düşünürsünüz?
– Qlobal proseslərə geosiyasi və geoiqtisadi cəhətdən yanaşdıqda, beynəlxalq ticarət və istehsalın ağırlıq mərkəzi əhəmiyyətli dərəcədə Qərbdən Şərqə doğru yer dəyişir. Bu yeni dünya nizamında Xəzər hövzəsi dünyanın yeni iqtisadi mərkəzi kimi mövqe tutur. Bu baxımdan, beynəlxalq ticarət və təchizat zəncirlərinin yenidən pozulduğu bugünkü şəraitdə Xəzər hövzəsi Avrasiya coğrafiyasında ən təhlükəsiz, davamlı və səmərəli ticarət dəhlizinə çevrilib.
Bu hövzənin tam mərkəzində olmaqla Azərbaycan bütün logistika marşrutlarının kəsişməsində yerləşən mühüm dövlət xüsusiyyətlərinə malikdir. Çindən Avropaya qədər uzanan potensial Yeni İpək Yolu ssenarilərinin ən vacib və alternativsiz yolu, Azərbaycanın memarı olduğu Orta Dəhlizdir (Trans-Xəzər nəqliyyat marşrutu). Müasir dəmir yolu şəbəkələri və logistika mərkəzləri ilə Bakı Limanı yalnız potensial Yeni İpək Yolu üçün tranzit məntəqəsi deyil, həm də yeni ağıllı şəhərlərin, sənaye zonalarının və yaşıl logistika mərkəzlərinin yaradıldığı cəlbedici mərkəzdir. WUF13 Forumu, qlobal logistika marşrutlarının və şəhər iqtisadiyyatlarının Xəzər Hövzəsi oxu boyunca necə yenidən formalaşdırılacağını dünyaya elan etmək üçün vacib bir kommunikasiya platforması təmin edir.
– Qarabağda post-münaqişə dövründə yenidənqurma və “Süni intellekt və ağıllı şəhər” modeli haqda nə kimi məlumatınız var?
– Azərbaycanın geosiyasi uğuru təkcə coğrafi mövqeyi ilə deyil, həm də münaqişədən sonrakı dövrdə nümayiş etdirdiyi yenidənqurma və regional inkişaf üçün unikal potensialı ilə diqqətəlayiqdir. Otuz illik işğaldan sonra azadlığını bərpa edən Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində həyata keçirilən möhtəşəm konsepsiya, bu sahədəki nəzəri yanaşmaların praktikada ən konkret təzahürü hesab edilə bilər.
- Füzuli, Zəngilan və Şuşa kimi mərkəzlərdə sıfırdan qurulan “Ağıllı Şəhərlər” (Smart Cities) və “Ağıllı Kəndlər” (Smart Villages),
- Böyük məlumatlar, Əşyaların İnterneti və yaşıl texnologiyalarla təchiz olunmuş əlçatan və ekoloji yaşayış məkanları,
- Regionda elan edilən “Karbon Neytral” Yaşıl Enerji Zonaları,
qlobal şəhərsalma ədəbiyyatında dünyada post-münaqişə dövründəki (post-conflict reconstruction) yenidənqurmanın ən uğurlu nümunəsi kimi qəbul edilir. Azərbaycan dünyaya azad edilmiş ərazilərində ekoloji cəhətdən təmiz, müasir və ağıllı şəhərlərin mina təmizləmə prosesi ilə eyni vaxtda necə inkişaf edə biləcəyini göstərməklə regional sülhün və sabitliyin əsas təminatçısı olduğunu sübut edir.
– Bakının inklüziv şəhərçilik və maneəsiz şəhər manifesti barədə düşüncənizi oxucularımızla bölüşməyinizi xahiş edirik.
– Ağıllı şəhərlərə baxışımızda texnologiya öz-özlüyündə bir məqsəd deyil; o, şəhər ədalətinin, inklüzivliyin və insan rifahının artırılması üçün ən güclü vasitədir. Bir şəhərin və bir ölkənin inkişaf səviyyəsi şəhər məkanının nə qədər ədalətli və əlçatan olması ilə ölçülür. WUF13 çərçivəsində Azərbaycan yalnız Bakını fiziki konqres mərkəzi kimi dizayn etməyib; o, “Universal Dizayn” (Universal Design) prinsiplərini ən yüksək səviyyədə tətbiq etməklə şəhər məkanını demokratikləşdirib. Bakı Olimpiya Stadionu ətrafında dizayn edilmiş forum sahələri, süni intellekt dəstəkli inteqrasiya olunmuş nəqliyyat şəbəkələri, əlilliyi olan şəxslər üçün maneəsiz hərəkətlilik (seamless mobility) təmin edən rəqəmsal naviqasiya sistemləri və inklüziv şəhər infrastrukturu ilə optimallaşdırılıb. Bu tətbiqlərlə Bakı, yaşından, cinsindən və ya əlilliyindən asılı olmayaraq cəmiyyətin bütün təbəqələrini əhatə edən “insan mərkəzli” müasir şəhər modelini bütün bəşəriyyətə təqdim edir.
Nəticə etibarilə, 17-22 may 2026-cı il tarixləri arasında keçirilən WUF13, sadəcə texniki forum deyil; bu, dərin köklü tarixi irsinə dəyər verən və gələcəyin ağıllı texnologiyalarını idarə edən güclü, müasir bir ölkə olan “Yeni Azərbaycan” imicinin qlobal miqyasda təqdimatıdır. Tarixi-coğrafi baxımdan yerləşdiyi məkanın üstünlükləri, dünyanın yeni iqtisadi mərkəzinə çevrilən Xəzər hövzəsinin geosiyasi çəkisi, potensial Yeni İpək Yolunda əsas rol və Qarabağda yazılmış yenidənqurma dastanı bütün dünyaya qlobal urbanizasiya və diplomatiyanın gələcəyinin Bakıda formalaşdığını göstərir.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
Həmçinin oxuyun
