Bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatının yaranmasının 17-ci ildönümüdür. 2009-cu il oktyabrın 3-də Naxçıvanda Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan və Qırğızıstan tərəfindən imzalanan Naxçıvan Sazişi ilə əsası qoyulan təşkilat ötən illər ərzində türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi, mədəni və digər sahələrdə əməkdaşlığın əsas platformalarından birinə çevrilib.
Naxçıvanda ortaya qoyulan bu ideya bu gün hansı mərhələyə çatıb və Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcək perspektivləri nədən ibarətdir?
Globalinfo.az-a danışan deputat Elçin Mirzəbəyli deyib ki, 3 oktyabr 2009-cu ildə Naxçıvanda imzalanmış Naxçıvan Sazişi türk dövlətləri arasında münasibətlərin tarixində yeni institusional mərhələnin başlanğıcını qoydu:
“Bu hadisənin əhəmiyyəti yalnız Türk Şurasının yaradılması ilə məhdudlaşmır. Naxçıvan Sazişi ortaq tarix, dil və mədəniyyət amillərinin müasir dövlətlərarası əməkdaşlıq mexanizminə çevrilməsinin hüquqi-siyasi əsasını formalaşdırdı. Sonrakı mərhələdə Türk Şurasının Türk Dövlətləri Təşkilatına transformasiyası isə həmin prosesin miqyasının və məzmununun genişləndiyini göstərdi. Bu kontekstdə Azərbaycanın rolu təşkilatın təsisçilərindən biri olmaqla yanaşı, türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi, nəqliyyat və humanitar əlaqələrin inkişafına təsir göstərən mühüm amillərdən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Türk Dövlətləri Təşkilatının meydana gəlməsi XX əsrin sonlarında baş verən geosiyasi dəyişikliklərdən ayrı nəzərdən keçirilə bilməz. Sovet İttifaqının dağılması ilə Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistanın müstəqil dövlətlər kimi beynəlxalq münasibətlər sisteminə daxil olması türk dünyasının tarixi-mədəni məfhumdan dövlətlərarası münasibətlərin subyektləri arasındakı əməkdaşlıq məkanına transformasiyası üçün yeni imkanlar yaratdı. Bu mərhələdə əsas məsələ ortaq etnik-mədəni xüsusiyyətlərin siyasi əməkdaşlıq üçün hansı formada institusional əsas yarada biləcəyi idi. Müstəqilliyin ilk illərində keçirilən dövlət başçıları zirvə görüşləri məhz bu istiqamətdə siyasi dialoqun ilkin mexanizmini formalaşdırdı. 1992-ci ildən başlayan zirvələr prosesi 2009-cu ildə Naxçıvan Sazişinin imzalanmasına qədər davam edən siyasi hazırlıq mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər. TDT-nin özünün təqdim etdiyi tarixi xronologiyada da təşkilatın 1992-ci ildən keçirilən dövlət başçıları zirvələrində formalaşmış ortaq siyasi iradənin nəticəsi olduğu qeyd edilir.
Bu baxımdan 2009-cu il hadisəsini yeni prosesin başlanğıcından daha çox, əvvəlki siyasi təcrübənin institusional nəticəsi kimi xarakterizə etmək mümkündür. Burada mühüm nəzəri məsələ meydana çıxır: ortaq kimlik nə zaman siyasi instituta çevrilə bilir?
Təcrübə göstərir ki, bunun üçün üç əsas şərtin uzlaşması tələb olunur. Naxçıvan Sazişinin tarixi əhəmiyyəti məhz bu üç elementin bir araya gəlməsindədi”.
Deputat bildirib ki, Naxçıvan Sazişinin siyasi mahiyyətini yalnız türk birliyi anlayışı ilə izah etmək metodoloji baxımdan kifayət deyil:
“Sazişin məzmunu göstərir ki, təşkilatın qurucuları ortaq tarix, dil, mədəniyyət və ənənələrdən irəli gələn yaxınlığı daha geniş dövlətlərarası əməkdaşlıq sistemi ilə əlaqələndirməyə çalışıblar”.
Deputat deyib ki, TDT-nin rəsmi sənədlərinə görə, təşkilatın məqsədləri arasında üzv dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, regionda və onun hüdudlarından kənarda sülhün qorunmasına töhfə verilməsi, xarici siyasət məsələlərində mövqelərin əlaqələndirilməsi, iqtisadi və ticarət əməkdaşlığının inkişafı, nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, elm, təhsil və mədəniyyət sahələrində qarşılıqlı fəaliyyətin gücləndirilməsi kimi istiqamətlər yer alır. Saziş həmçinin BMT Nizamnaməsinin məqsəd və prinsiplərinə, beynəlxalq hüququn ümumtanınmış normalarına və dövlətlərin suverenliyinə bağlılığı təsbit edir. Bu fakt TDT-nin ideoloji əsaslarının çoxqatlı xarakterini göstərir. Onun birinci səviyyəsini ortaq tarixi və mədəni identiklik təşkil edir. İkinci səviyyədə bu identikliyi dövlətlərarası münasibətlərin praktiki mexanizmlərinə çevirən siyasi iradə dayanır. Üçüncü səviyyə isə iqtisadi, nəqliyyat, humanitar və təhlükəsizlik maraqlarının uzlaşdırılmasıdır. Beləliklə, TDT-nin formalaşması etnik və mədəni yaxınlığın siyasi təşkilatlanmaya avtomatik çevrilməsi kimi deyil, ortaq identikliyin dövlətlərin milli maraqları ilə uzlaşdırılması prosesi kimi izah edilməlidir. Bu fərq prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Çünki müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərarası təşkilatın davamlılığı yalnız ortaq kimliklə deyil, üzv dövlətlərin konkret maraqlarının əməkdaşlıq çərçivəsində uzlaşdırılması ilə müəyyən olunur.
2009-cu il zirvəsinin Naxçıvanda keçirilməsi də prosesin simvolik və siyasi aspektlərini tamamlayan amil idi. Zirvə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ev sahibliyi ilə 2–3 oktyabr 2009-cu ildə keçirildi və Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan və Qırğızıstan tərəfindən Naxçıvan Sazişi imzalandı”.
Deputat qeyd edib ki, Naxçıvanın coğrafi mövqeyi ona xüsusi siyasi məna verir:
“Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı yerləşən və Türkiyə ilə birbaşa quru sərhədinə malik olan Naxçıvan tarixən Qafqaz, Anadolu və türk dünyasının müxtəlif coğrafiyaları arasında əlaqə məkanı funksiyası daşıyıb. Bu səbəbdən Naxçıvanda imzalanmış sənədin simvolik məzmununu onun coğrafi kontekstindən ayırmaq mümkün deyil. Naxçıvan bir tərəfdən Azərbaycanın ərazi və dövlətçilik tarixinin mühüm komponentidir, digər tərəfdən isə Türk dünyasının müxtəlif coğrafi hissələri arasında əlaqə problemini özündə əks etdirən məkandır. Bu baxımdan Naxçıvan Sazişi yalnız təşkilatın hüquqi əsasını deyil, həm də türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın coğrafi və siyasi məntiqini ifadə edən hadisə kimi çıxış edir.
Azərbaycanın TDT-nin formalaşmasında rolunu yalnız 2009-cu ildə sazişi imzalayan dörd dövlətdən biri olması ilə məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. Azərbaycan türk dövlətləri arasında siyasi dialoqun formalaşdığı ilk mərhələdən etibarən prosesdə iştirak edən dövlətlərdən biri olub. Azərbaycanın mövqeyinin fərqləndirici cəhəti onun coğrafi yerləşməsidir. Ölkə bir tərəfdən Cənubi Qafqazın mühüm siyasi məkanında yerləşir, digər tərəfdən Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə əlaqələnir və Türkiyə istiqamətində quru bağlantısına malikdir. Bu xüsusiyyət Azərbaycanı türk dövlətləri arasında siyasi və iqtisadi əlaqələrin inkişafında xüsusi mövqeyə gətirir. Azərbaycanın bu prosesdəki rolunun digər mühüm aspekti Türkiyə ilə münasibətlərinin xarakteridir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin yüksək səviyyəsi türk dövlətləri arasında çoxtərəfli əməkdaşlığın inkişafı üçün əlavə siyasi baza yaradıb. TDT-nin 2019-cu ildə dərc etdiyi xüsusi araşdırmada da Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin Türk Şurasının formalaşmasına təsir edən amillərdən biri kimi qeyd edilməsi bu kontekstdə diqqətə layiqdir. Həmin nəşrdə Azərbaycan və Qazaxıstanın müstəqil dövlətlər kimi siyasi və iqtisadi imkanlarının artması, enerji və nəqliyyat layihələrinin inkişafı da təşkilatın formalaşmasına şərait yaradan amillər sırasında göstərilir”.
Elçin Mirzəbəyli
E.Mirzəbəyli deyib ki, TDT-nin inkişafının mühüm xüsusiyyəti onun ilkin mədəni-siyasi həmrəylik modelindən daha funksional əməkdaşlıq modelinə keçməsidir:
“2009-cu ildə təşkilatın yaradılması zamanı ortaq tarix, dil və mədəniyyət əsas ideoloji dayaqlar kimi çıxış edirdisə, sonrakı mərhələdə əməkdaşlıq sahələrinin genişlənməsi təşkilatın funksional məzmununu artırdı.İqtisadiyyat, ticarət, nəqliyyat, enerji, təhsil, elm, mədəniyyət, turizm və rəqəmsal transformasiya kimi sahələrin TDT gündəliyinə daxil edilməsi ortaq identikliyin konkret institusional əməkdaşlıq mexanizmləri ilə tamamlandığını göstərir. Prezident İlham Əliyev də müxtəlif çıxışlarında TDT ilə əlaqələri Azərbaycanın xarici siyasət prioritetlərindən biri kimi təqdim edib və 2009-cu il Naxçıvan Zirvəsindən sonrakı dövrdə əməkdaşlığın müxtəlif istiqamətlər üzrə institusionallaşdığını vurğulayıb. Bu proses TDT-nin mahiyyətində mühüm dəyişiklik yaradır. Azərbaycanın TDT çərçivəsindəki rolunun mühüm istiqamətlərindən biri nəqliyyat və kommunikasiya imkanları ilə bağlıdır. Türk dövlətləri arasında coğrafi məsafə təşkilatın qarşısında duran struktur problemlərdən biridir. Mərkəzi Asiya ilə Anadolu arasında Xəzər dənizi yerləşir. Azərbaycan isə bu coğrafi ayrılığı nəqliyyat və logistika bağlantıları vasitəsilə azaltmaq imkanına malik olan ölkələrdən biridir.
Bu baxımdan Azərbaycan ərazisindən keçən nəqliyyat infrastrukturu yalnız milli iqtisadi layihələr kimi deyil, daha geniş regional bağlantı sisteminin komponentləri kimi də nəzərdən keçirilə bilər.
Burada Orta Dəhlizin əhəmiyyəti xüsusilə artır. Onun inkişafı Mərkəzi Asiya ilə Qafqaz və Türkiyə arasında iqtisadi əlaqələrin intensivləşməsinə, ticarət və logistika imkanlarının genişlənməsinə xidmət edən mexanizmlərdən biri kimi çıxış edir.
Beləliklə, Azərbaycan üçün TDT-nin əhəmiyyəti yalnız siyasi həmrəyliklə məhdudlaşmır. Təşkilat ölkənin geoiqtisadi mövqeyinin çoxtərəfli əməkdaşlıq müstəvisində reallaşdırılması üçün də imkan yaradır. Təşkilatın inkişaf dinamikası da onun ilkin təsis modelindən daha geniş institusional sistemə çevrildiyini göstərir. Özbəkistanın 2019-cu ildə tamhüquqlu üzv olması, 2021-ci ildə təşkilatın adının Türk Dövlətləri Təşkilatına dəyişdirilməsi və “Türk Dünyası Vizyonu–2040” sənədinin qəbul edilməsi bu transformasiyanın əsas mərhələlərindəndir. Bu dəyişikliklərin siyasi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, TDT artıq yalnız müəyyən dövlətlərin mədəni yaxınlığını ifadə edən platforma kimi deyil, çoxşaxəli əməkdaşlıq mexanizmlərinə malik dövlətlərarası təşkilat kimi fəaliyyət göstərir”.
Deputatın sözlərinə görə, təşkilatın genişlənən gündəliyində iqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat, enerji, rəqəmsal texnologiyalar, təhsil, təhlükəsizlik və digər sahələrin yer alması onun qarşısında yeni institusional tələblər yaradır:
“Bu mərhələdə əsas məsələ təşkilatın coğrafi genişlənməsindən daha çox, əməkdaşlıq mexanizmlərinin effektivliyinin artırılmasıdır. Çünki dövlətlərarası təşkilatların siyasi çəkisi onların yalnız üzv sayından deyil, qəbul etdikləri qərarların praktik nəticələrindən, iqtisadi əlaqələrin intensivliyindən, institusional mexanizmlərin işləkliyindən və üzv dövlətlərin siyasi iradəsinin davamlılığından asılıdır. Azərbaycanın TDT daxilindəki missiyasını tarixi kontekstdə qiymətləndirərkən onu yalnız “türk birliyinin təşviqi” anlayışı ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Azərbaycanın mövqeyinin fərqləndirici cəhəti onun türk dünyasının müxtəlif coğrafi və siyasi komponentləri arasında əlaqə imkanlarına malik olmasıdır. Bu əlaqə yalnız coğrafi xarakter daşımır. Siyasi dialoq, nəqliyyat, enerji, ticarət, mədəniyyət və humanitar münasibətlər həmin əlaqənin müxtəlif ölçülərini formalaşdırır. Bu baxımdan Azərbaycanın tarixi missiyasını ortaq identikliyi praktiki əməkdaşlıq imkanları ilə əlaqələndirmək kimi xarakterizə etmək mümkündür. Bu missiyanın əsasında isə iki paralel proses dayanır. Birincisi, ortaq tarixi və mədəni irsin qorunması və inkişaf etdirilməsi. İkincisi, həmin irsin müasir dövlətlərarası münasibətlər sistemində konkret əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevrilməsi. Azərbaycanın TDT siyasətinin mahiyyəti də məhz bu iki istiqamətin kəsişməsində meydana çıxır”.
Deputat vurğulayıb ki, 3 oktyabr 2009-cu ildə Naxçıvanda imzalanmış Naxçıvan Sazişi türk dövlətləri arasında münasibətlərin inkişafında keyfiyyət dəyişikliyi yaratdı:
“Lakin bu dəyişiklik bir anda meydana gəlməmişdi. Onun siyasi əsasları 1990-cı illərdən etibarən formalaşan dövlət başçıları zirvələri, müstəqil türk dövlətlərinin dövlətçilik təcrübəsi, qarşılıqlı siyasi münasibətlərin inkişafı və iqtisadi-kommunikasiya əlaqələrinin genişlənməsi nəticəsində meydana gəlmişdi. Naxçıvan Sazişi həmin prosesin institusional ifadəsi oldu. TDT-nin ideoloji əsasını ortaq tarix, dil və mədəniyyət təşkil etsə də, onun siyasi davamlılığı bu amillərin dövlətlərin milli maraqları, beynəlxalq hüquq, iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat bağlantıları, regional sabitlik və qarşılıqlı siyasi etimadla uzlaşdırılmasından asılıdır. Azərbaycanın bu prosesdəki rolu isə yalnız təsisçi dövlət statusu ilə izah edilə bilməz. Ölkənin geosiyasi mövqeyi, Türkiyə ilə strateji münasibətləri, Xəzər hövzəsində yerləşməsi, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz və Anadolu arasında kommunikasiya imkanları, eləcə də türk dövlətləri ilə çoxtərəfli siyasi əlaqələri onu TDT daxilində mühüm aktorlardan birinə çevirən amillərdir. Bu baxımdan Naxçıvan Sazişinin tarixi əhəmiyyəti keçmişdə qalmış bir hadisə kimi deyil, davam edən institusional proses kimi qiymətləndirilməlidir.
2009-cu ildə Naxçıvanda yaradılan siyasi mexanizm sonrakı mərhələdə Türk Dövlətləri Təşkilatına çevrildi. Bu transformasiya göstərir ki, tarixi və mədəni yaxınlıq yalnız yaddaş elementi olaraq qalmadıqda, siyasi iradə və institusional mexanizmlərlə tamamlandıqda dövlətlərarası əməkdaşlığın davamlı əsasına çevrilə bilər. Azərbaycanın bu prosesdəki rolu isə məhz tarixi identikliklə müasir dövlətçilik, coğrafi mövqe ilə geoiqtisadi imkanlar və siyasi həmrəyliklə praktiki əməkdaşlıq arasında əlaqə yaratmaq imkanında ifadə olunur. Beləliklə, 3 oktyabrın əsas tarixi məzmunu yalnız TDT-nin təsis edilməsi deyil. Daha geniş mənada bu tarix Türk dünyasının tarixi-mədəni reallığının müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində institusional siyasi əməkdaşlığa çevrilməsi prosesinin mühüm mərhələsini ifadə edir”.
Turan Rzayev
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
