Tramp Bayden hökumətinin Ukrayna məsələsində etdiyi səhvləri təkrarlamaq niyyətində deyil. Dünyanın siyasi xəritəsi yenidən şəkilləndirilir. Tramp administrasiyası Çinə qarşı Rusiya ilə ortaq hərəkət strategiyasını masaya qoyur. Rusiya isə nəhəng Çin bazarını itirməmək üçün ehtiyatlı və çoxvektorlu davranır.
Əslində nə, necə və niyə baş verir?
Dünyanın siyasi xəritəsi sonuncu dəfə SSRİ dağılanda şəkilləndirilmişdi. Avropa bu ittifaqın süqutundan sonra özünə qarşı heç bir təhdid hiss etmədiyi üçün tədricən Amerikanın orbitindən çıxmağa başlamışdı. Bu dağılmadan sonra xaotik vəziyyətlərin iqtisadi avantajından bəhrələnən ABŞ 11 sentyabr hadisəsi ilə Yaxın Şərqi qan gölünə çevirməyə məcbur idi: barmağı tətikdə olanın gülləsi hədəfdən yan keçməz.
Bu həm də Amerikaya ona görə lazımdır ki, dünya əhalisi sürətlə çoxalır. Elmi-strateji baxımdan, Malthus nəzəriyyəsi və müasir resurs məhdudiyyəti modelləri göstərir ki, texnoloji inkişaf (xüsusilə süni intellekt və yaşıl enerji keçidi) yeni növ qaynaqlar tələb edir. Bayden hökuməti yüzillərdir Rusiyanın orbitində olan, lakin dünyanın ən zəngin litium və titan ehtiyatlarına sahib Ukraynaya göz dikməklə, əslində Tramp hökumətinin sonrakı addımlarına stimul yaratdı. Bu gedişat təkcə Ukraynanın resursları uğrunda aparılan müharibə deyildi. Bu, Avropanın “Marşal planı” dövründəki kimi Amerikanın orbitinə qaytarılması üçün Rusiya ilə razılaşdırılmış, realizm (realpolitik) prinsiplərinə söykənən bir oyun idi.
Sual oluna bilər: Rusiya bu münaqişədən nə qazanır?
Siyasi parçalanma: Artıq Rusiya ilə qonşu olan güclü və bütöv Avropa yoxdur. Zəifləmiş və daxili fikir ayrılıqları ilə boğuşan qonşular var. Müharibənin uzanmasının əsas səbəbi, yeraltı qaynaqlarını çoxdan tükətmiş və sadəcə valyuta ehtiyatları olan Avropa Birliyinin hər gün daha çox “qan itirməsidir”.
Hərbi-texniki sınaq: Rusiya-Ukrayna müharibəsi Rusiyanın yeni silahlarını real şəraitdə sınaqdan keçirmək və dünya güclərinə mesaj vermək üçün əla poliqondur.
Çin təhlükəsinin neytrallaşdırılması: Bu müharibə Rusiyanın sonrakı iyirmi illik taleyini həll etdi. Çin Rusiyanın Sibir bölgəsini işğal edə bilməyəcək! Ən azından qitədə buna zəmin hazırlayacaq üçüncü bir dövlət olmayacaq. Rusiya bu vasitə ilə Çinin Avropada iqtisadi cəhətdən həddindən artıq möhkəmlənməsinin də qarşısını aldı.
İqtisadi suverenlik və bazarın təmizlənməsi: Avropa ilə “küslük” bəhanəsi Rusiyanın yeraltı qaynaqlarının Qərb şirkətləri tərəfindən sürətlə istismar edilməsini dayandırdı. Eyni zamanda, Rusiyanın daxili bazarında Avropa ölkələri tərəfindən qurulmuş layihələr və infrastruktur bir növ “milliləşdirilərək” Rusiyanın tam nəzarətinə keçdi. İqtisadi baxımdan bu, Qərb kapitalının çıxışı fonunda Rusiyanın öz sənaye bazasını xarici borc ödəmədən yenidən formatlaması deməkdir.
Nəticə
Siyasi cəhətdən biz beynəlxalq münasibətlərdə “Heqemonik Sabitlik Nəzəriyyəsi”nin işə düşdüyünü görürük: ABŞ öz orbitindən uzaqlaşan müttəfiqlərini (Aİ) xarici təhdid (Rusiya) qorxusu ilə yenidən özünə bağladı. İqtisadi cəhətdən isə Avropa sənayesi ucuz Rusiya enerjisindən məhrum edilərək Amerikanın baha maye qazına (LNG) möhtac buraxıldı. Trampın “öncədən sövdələşmə” taktikası, əslində bu yeni status-kvonun üzərində qurulan və ABŞ-ın resurslarını qoruyaraq qlobal liderliyini təmin etməyə hesablanmış bir gedişdir.
İranın “Bölüşdürülməsi” və ya “Təsir Dairələrinin Müəyyənləşdirilməsi” Tramp administrasiyasının Rusiya ilə Ukrayna mövzusunda sövdələşməyə çalışması, əslində Rusiyanı digər cəbhələrdə (xüsusilə Çin və İran) neytrallaşdırmaq məqsədi daşıyır.
Gizli danışıqlar:
Moskva görüşündə İranın gələcəyi mütləq masadadır. Əgər ABŞ Rusiyaya Ukraynada müəyyən güzəştlər (məsələn, təhlükəsizlik zəmanətləri və ya dondurulmuş münaqişə) vəd edirsə, bunun əvəzində Rusiyanın İranın regional ambisiyalarına və nüvə proqramına dəstəyi kəsməsini tələb edir.
“Kömək yoldadır” mesajı:
Trampın İran xalqına müraciəti (yanvar, 2026) daxili üsyanları qızışdırmaq və rejim daxilində parçalanma yaratmaq məqsədi daşıyır. Bu, Putinin qarşısına “rejim onsuz da çökür, gəl bu çöküşdən öz payını al və bizimlə ortaq hərəkət et” təklifi ilə çıxmaq üçün bir rıçaqdır.
Stiven Uitkoff və TRIPP (Zəngəzur dəhlizi)
Stiven Uitkoffun təşəbbüsü olan TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) layihəsi Zəngəzur dəhlizinin sadəcə bir yol deyil, ABŞ-ın nəzarətində olan beynəlxalq bir iqtisadi arteriya kimi nəzərdə tutur.
İran türklərinə təsiri:
İranda yaşayan 40 milyondan çox türk (azərbaycanlılar) üçün bu dəhlizin açılması və İran daxilindəki mümkün qeyri-sabitlik tarixi bir fürsət pəncərəsidir. Uitkoffun Putinlə bu mövzunu müzakirə etməsi, Rusiyanın dəhliz üzərindəki (2020-ci il bəyanatı ilə nəzərdə tutulan) hərbi nəzarətindən imtina edib, onu Amerikan idarəçiliyinə (özəl mühafizə şirkətləri və s.) ötürməsi barədə ola bilər.
Quzey Azərbaycan üçün perspektiv:
Bu görüşdən Bakının ən böyük qazancı Ermənistanla sülhün ABŞ zəmanəti ilə bağlanması və Zəngəzurun açılmasıdır. Əgər İranda mərkəzi hakimiyyət zəifləyərsə, Quzey Azərbaycan “vahid cazibə mərkəzi” statusuna yüksəlir.
ABŞ-ın “hazır olun” mesajını sadəlövhcəsinə yozmaq olmaz. Bu marağın arxasında Güney Azərbaycanın nəhəng yeraltı sərvətləri və logistik əhəmiyyəti dayanır. Xüsusilə Gilan ostanlığının Güney Azərbaycana birləşdirilməsi logistik baxımdan Quzey Azərbaycanın və yeni qurulacaq iqtisadi zonanın dünya okeanına çıxışı və təhlükəsizliyi üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.
Bu isə Azərbaycan türklərinin yaşadığı hazırkı (təxmini 2025-2026 bazası ilə) yeraltı qaynaqlarının və illik dövriyyəsinin statistikasıdır:
7 Ostanlığın potensialı (İranın mədən potensialının 35-40%-i):
| Ostan (Vilayət) | Əsas Yeraltı Qaynaqlar | İqtisadi Dövriyyə (USD) | Strateji Əhəmiyyəti |
| Şərqi Azərbaycan | Mis (Sunqun), Qızıl | ~$12 – $15 Milyard | Ağır sənayenin mərkəzidir. |
| Qərbi Azərbaycan | Qızıl (Zərəşuran), Dəmir | ~$8 – $10 Milyard | Qiymətli metal anbarıdır. |
| Zəncan | Qurğuşun, Sink (Anguran) | ~$6 – $8 Milyard | Metallurgiyanın paytaxtıdır. |
| Həmədan | Silisium, Dəmir, Qranit | ~$4 – $5 Milyard | Xammal bazasıdır. |
| Ərdəbil | Mis, Geotermal enerji | ~$2 – $3 Milyard | Yeni metal yataqları. |
| Qəzvin | Kömür, Silisium | ~$5 – $7 Milyard | Sənaye tədarükçüsü. |
| Gilan | Fosfat, Xəzər Qazı | ~$3 – $4 Milyard | Logistik qovşaq və dəniz çıxışı. |
Siyasi və İqtisadi Nəticələr (Sinxron Baxış)
Rusiya İranı “sataraq” Ukraynada qazanc əldə edə bilər. Rejimin zəifləməsi milli azlıqların (türklərin) idarəçilikdə söz sahibi olması ilə nəticələnir.
Zəngəzur (TRIPP)
Dəhliz Rusiya FTX-nin yox, beynəlxalq konsorsiumun nəzarətinə keçir. Naxçıvan və Türkiyə ilə birbaşa quru əlaqəsi Quzey və Güneyin iqtisadi inteqrasiyasını sürətləndirir.
Regional liderlik
ABŞ Azərbaycanı regionun əsas habı (mərkəzi) kimi tanıyır. Azərbaycan Respublikası regionun ən sabit və həlledici dövlətinə çevrilir. Xülasə Stiven Uitkoffun Putinlə görüş planı “Böyük Sövdələşmə”nin kəşfiyyatıdır. Tramp İranı içəridən xalqın (və ordunun bir hissəsinin) əli ilə zəiflədib, Rusiya ilə kənardan “pay bölgüsü” aparmaq istəyir. Stiven Uitkoffun bu tənlikdəki rolu isə Cənubi Qafqazın iqtisadi xəritəsini Rusiyanın monopoliyasından çıxarıb Qərbə (və Türkiyəyə) bağlamaqdır. Bu prosesdə Azərbaycan həm “TRIPP” layihəsinin əsas benefisiarı, həm də İrandakı türklərin mənəvi-siyasi dayağı kimi mərkəzi rola sahibdir.
Elçin Aslangil
Yazıçı, jurnalist
