امروز – 9 نوامبر روز پرچم ملی آذربایجان است. تاریخ پرچم سه‌رنگ آذربایجان به سال 1918 و به دوران تأسیس جمهوری خلق آذربایجان (AXC) بازمی‌گردد که یکی از نخستین جمهوری‌های پارلمانی در شرق بود. با این حال، مبانی فکری این پرچم پیش‌تر شکل گرفته بود. در اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم، مسائل هویت ملی، ترک‌گرایی، همبستگی اسلامی و ساختن جامعه مدرن جای گسترده‌تری در اندیشه اجتماعی-سیاسی آذربایجان می‌یافت.
علی بیگ حسین‌زاده، متفکر برجسته آذربایجانی، نقش ویژه‌ای در شکل‌گیری این خط فکری داشت. اندیشه «ترک‌شدن، اسلام‌آوردن، اروپایی‌شدن» که او مطرح کرد، بعدها به یکی از جهت‌گیری‌های اصلی اندیشه دولت‌ملی آذربایجان تبدیل شد. در فلسفه فکری پرچم سه‌رنگ نیز دقیقاً همین سه اصل با هم درآمیخت.
نخستین تصویب پرچم سه‌رنگ
در 28 مه 1918، تأسیس جمهوری خلق آذربایجان اعلام شد. یکی از وظایف اصلی پیش روی دولت جدید، تعیین نمادهای دولت‌ملی بود. در این چارچوب، نخستین پرچم ملی نیز تصویب شد.
در 21 ژوئن 1918، دولت جمهوری خلق آذربایجان پرچم سرخ‌رنگی را که تصویر هلال سفید و ستاره هشت‌پر بر آن نقش بسته بود، به‌عنوان پرچم ملی تصویب کرد. اما این همان پرچم سه‌رنگی نبود که بعدها شناختیم.
در نوامبر همان سال، مسئله بیان کامل‌تر ایدئولوژی ملی از سوی نمادهای دولتی بار دیگر در دستور کار قرار گرفت. در نتیجه، در 9 نوامبر 1918، با تصمیم دولت جمهوری خلق آذربایجان، پرچم سه‌رنگ متشکل از رنگ‌های آبی، سرخ و سبز تصویب شد. بدین ترتیب، تاریخ نماد اصلی دولت‌ملی آذربایجان که امروز نیز به کار می‌رود، آغاز شد.
رنگ‌های پرچم چه معنایی دارند؟
پرچم آذربایجان از سه نوار افقی هم‌عرض تشکیل شده است: آبی، سرخ و سبز. هر رنگ معنای ملی، سیاسی و معنوی مشخصی دارد.
رنگ آبی اصل و تبار ترکی مردم آذربایجان، تعلق آنان به جهان ترک و هویت ملی‌شان را بیان می‌کند.
رنگ سرخ نماد خواست برای ساختن جامعه مدرن، دستیابی به پیشرفت و توسعه دموکراسی است.
رنگ سبز بیانگر تعلق مردم آذربایجان به تمدن اسلامی است.
گرد آمدن این سه رنگ در یک پرچم تصادفی نبود. در اینجا هویت ملی، ارزش‌های دینی و معنوی و اندیشه‌های دولت‌سازی مدرن در یک مفهوم واحد گرد هم آمده بود. از این منظر، پرچم سه‌رنگ تنها یک نماد ظاهری دولتی نبود، بلکه بیان برنامه ایدئولوژیک جمهوری خلق آذربایجان نیز بود.
هلال سفید و ستاره هشت‌پر که در میان نوار سرخ پرچم جای گرفته‌اند نیز از عناصر جدایی‌ناپذیر آن هستند. هلال به‌عنوان نمادی از فرهنگ اسلامی شناخته می‌شود. تفسیرهای گوناگونی درباره خاستگاه و توضیح نمادین ستاره هشت‌پر وجود دارد. ارتباط دادن آن با نوشته شدن واژه «آذربایجان» با هشت حرف در خط عربی نیز از توضیحات رایج است.
1920: پایین کشیدن پرچم و از دست رفتن استقلال
جمهوری خلق آذربایجان تنها 23 ماه دوام آورد. در 27 آوریل 1920، در نتیجه مداخله نظامی و فشار سیاسی روسیه بلشویکی، جمهوری فروپاشید. در 28 آوریل، حکومت شوروی در آذربایجان برقرار شد.
بدین سان، حیات پرچم سه‌رنگ به‌عنوان نماد دولتی پایان یافت. در 3 مه 1920، پرچم سه‌رنگ از فراز ساختمان پارلمان آذربایجان پایین کشیده شد.
در سال‌های حکومت شوروی، پرچم ملی آذربایجان چند بار تغییر کرد. پس از 1920، پرچم‌های سرخ شوروی به کار رفت. در 1952 نیز پرچم ملی جدید جمهوری سوسیالیستی شوروی آذربایجان تصویب شد. این پرچم از نوارهای سرخ، آبی و سبز و در بخش بالا سمت چپ از داس، چکش و ستاره پنج‌پر تشکیل شده بود. اما محتوای ایدئولوژیک آن پرچم کاملاً با پرچم سه‌رنگ جمهوری خلق آذربایجان متفاوت بود.
با این حال، پرچم سه‌رنگ از حافظه ملی مردم پاک نشد. اندیشه استقلال در دوره‌های مختلف با فعالیت روشنفکران، مهاجران و افراد ملی‌اندیش زنده نگه داشته شد. به‌ویژه نمایندگان مهاجرت آذربایجان، از جمله محمد امین رسول‌زاده، میراث دولت‌ملی جمهوری و معنای پرچم سه‌رنگ را حفظ کردند.
سخن رسول‌زاده که «پرچمی که یک بار برافراشته شد، دیگر پایین نمی‌آید!» نیز به یکی از تأثیرگذارترین نمادهای این حافظه تاریخی تبدیل شد.
1990: پرچم بار دیگر به اهتزاز درآمد
در اواخر دهه 1980 که جنبش استقلال آذربایجان نیرو گرفت، پرچم سه‌رنگ بار دیگر به یکی از نمادهای اصلی مبارزه آزادی ملی تبدیل شد. از 1988 به بعد، پرچم سه‌رنگ در گردهمایی‌هایی که در باکو و مناطق مختلف آذربایجان برگزار می‌شد، برافراشته شد.
در 17 نوامبر 1990، در نشست شورای عالی جمهوری خودمختار نخجوان، پرچم سه‌رنگ بار دیگر به‌عنوان پرچم ملی تصویب شد. ریاست آن نشست را حیدر علی‌اف، رئیس شورای عالی، بر عهده داشت. همزمان، در برابر شورای عالی جمهوری سوسیالیستی شوروی آذربایجان پیشنهادی مبنی بر به رسمیت شناختن پرچم سه‌رنگ به‌عنوان نماد دولتی برای سراسر آذربایجان مطرح شد.
این تصمیم رویدادی مهم در تاریخ دولت‌ملی آذربایجان بود. زیرا در زمانی که حکومت شوروی هنوز برپا بود، پرچمی که نماد میراث دولت‌ملی مستقل آذربایجان بود، رسماً بازگردانده می‌شد.
در 5 فوریه 1991، شورای عالی جمهوری سوسیالیستی شوروی آذربایجان تصمیم گرفت پرچم سه‌رنگ را به‌عنوان پرچم ملی آذربایجان بپذیرد. بدین ترتیب، پرچمی که در 1920 پایین کشیده شده بود، پس از 71 سال بار دیگر جایگاه دولتی یافت.
در 18 اکتبر 1991، سند قانون اساسی درباره استقلال دولتی جمهوری آذربایجان تصویب شد. پرچم سه‌رنگ نیز پیش‌تر جایگاه تاریخی خود را به‌عنوان نماد دولت‌ملی آذربایجان مستقل بازیافته بود.
پرچم آذربایجان مستقل و جایگاه دولتی آن
پس از بازیابی استقلال دولتی آذربایجان، جایگاه حقوقی پرچم سه‌رنگ تثبیت شد. بر اساس اصل 23 قانون اساسی جمهوری آذربایجان، پرچم ملی، نشان ملی و سرود ملی نمادهای دولتی آذربایجان هستند.
در قانون اساسی مقرر شده است که پرچم ملی از سه نوار افقی هم‌عرض تشکیل می‌شود؛ نوار بالا آبی، نوار میانی سرخ و نوار پایین سبز است. در میان نوار سرخ، هلال سفید و ستاره هشت‌پر جای دارد. نسبت عرض پرچم به طول آن 1:2 است.
در 17 نوامبر 2009، با فرمان رئیس‌جمهور الهام علی‌اف، 9 نوامبر در آذربایجان روز پرچم ملی اعلام شد. از آن تاریخ، هر سال 9 نوامبر در کشورمان به‌عنوان روزی گرامی و ویژه پرچم ملی برگزار می‌شود.
تهیه‌کننده: توران رضایف
نویسنده سیاسی Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
