Globalinfo.az مصاحبه با پروفسور دکتر عرفان کایا اولگر، کارشناس سیاسی سرشناس ترکیه و رئیس گروه روابط بینالملل دانشکده علوم سیاسی دانشگاه کوجائلی را ارائه میکند:
– آقای عرفان، در شهر شنژن چین، نشست سهجانبهای میان شی جینپینگ، رئیس جمهوری خلق چین، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، برگزار شد. در ماههای گذشته نیز رهبران آمریکا، چین و روسیه دیدارهای دوجانبهای داشتند. از این رو، از این نشست سهجانبه که نخستین بار در تاریخ برگزار شد، انتظاراتی وجود داشت…
– دیدار رهبران آمریکا، روسیه و چین بهعنوان تقسیم جهان میان قدرتهای بزرگ از راه سازش تفسیر شد. برخی این دیدار را «یالتا 2.0» توصیف کردند. من چنین تفسیرهایی را اغراقآمیز میدانم. این نخستین دیدار در چنین قالبی بود. با این حال، طرفها در واقع برای نشست سران آماده نشده بودند. کشورهای عضو اپک برای بحث درباره مسائل بینالمللی در سیوسومین نشست سران گرد هم آمده بودند.
– اینکه ترامپ پس از این دیدار گفت «پوتین به اشتباه پهپادها و چند موشک کوچک را به خاک لهستان فرستاده است» و تصمیم خود درباره وارد آوردن حملات گسترده به ایران را به تعویق انداخت، نشاندهنده چیست؟ رهبران در چه مسائلی توانستند به توافق برسند و امتیازاتی به دست آورند؟ چه روندهایی در جهان جدید در انتظار ماست؟
– نخست اینکه اولویتهای کشورها بسیار متفاوت است. آنچه برای ترامپ اهمیت دارد، تمدید پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای است. دولت آمریکا میخواهد پیمانی را که در 2026 منقضی میشود، بهگونهای تمدید کند که جمهوری خلق چین را نیز دربر گیرد. افزون بر این، قطع یا محدود کردن حمایت از ایران و برهم زدن همکاری میان روسیه و چین نیز برای واشنگتن اهمیت دارد.
اولویتهای دولت چین شامل رفع موانع در تجارت بینالمللی، تضمین اینکه تعرفهها، سهمیهها و موانع غیرتعرفهای مانع فعالیتهای تجاری و اقتصادی نشوند، رفع مشکلات در تأمین سوختهای فسیلی و در نهایت، مسئله تایوان بود.
پیش از نشست سران، بازگرداندن جایگاه قدرت بزرگ در صدر اولویتهای پوتین قرار داشت. فدراسیون روسیه که در دوره میان دو جنگ یکی از ابرقدرتهای جهان بود، برای احیای این جایگاه طی یکچهارم قرن سیاستی تهاجمی و تجاوزکارانه در پیش گرفته و راهبرد امنیتیای اتخاذ کرده است که کشورهای اتحاد جماهیر شوروی سابق را حیاط خلوت خود تعریف میکند. دولت مسکو که در 2008 به گرجستان و در 2014 و 2022 به اوکراین مداخله کرد، لهستان و کشورهای بالتیک را نیز آشکارا یا پنهانی تهدید میکرد. پوتین در اظهارات مختلف خود از بازگشت به وضعیت موجود سال 1997 سخن گفته است. نشست شنژن برای روسیه همچنین راهی برای خروج از انزوای بینالمللی تلقی میشد.
با نگاهی به بیانیه صادرشده پس از نشست، چهار موضوع جلب توجه میکند: نخست، اصلاح نظام سازمان ملل؛ سپس محدودسازی سلاحهای هستهای و امنیت انرژی جهانی؛ و در نهایت، محدود کردن اختیارات دیوان کیفری بینالمللی. نمیتوان گفت طرفها درباره همه این مسائل بحثهای جامعی انجام داده و به توافق کامل رسیدهاند. از این منظر، میتوان این نشست را «ناامیدکننده» یا «شکستی بزرگ» نیز نامید. با وجود تأکید بر صلح و امنیت در بیانیه نشست، به نظر میرسد آنان از اشاره مشخص به درگیریهای ایران و آمریکا و روسیه و اوکراین پرهیز کردهاند.
در مورد اصلاحات در سازمان ملل، انتظار نمیرود سه عضو دائم شورای امنیت اقدامی برای تغییر وضعیت موجود انجام دهند. در واقع، اصلاح نظام سازمان ملل از دوران کورت والدهایم، دبیرکل پیشین، بهطور مستمر مطرح شده، اما هیچ تغییری صورت نگرفته است.
روشن است که درباره پیمان کاهش تسلیحات تهاجمی راهبردی (START) هیچ اجماعی حاصل نشده است. چین پیشنهاد طرف شدن در پیمان تمدیدشده را نپذیرفته است. با این حال، تأکید بر این مسئله هستهای در متن باید نشانه پایبندی به NPT سال 1968 – پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای – تلقی شود. نگرانی جمهوری خلق چین درباره امنیت انرژی جهانی به باز نگه داشتن تنگه هرمز محدود میشود. پایان جنگ اوکراین و روسیه اولویت دولت پکن نیست. برعکس، این جنگ به دولت چین امکان میدهد سوختهای فسیلی (نفت، گاز طبیعی و زغالسنگ، -red) را با قیمتهای مناسبتری نسبت به ایران خریداری کند. پوتین بهطور غیرمستقیم پیشنهاد میکند که برای تضمین تداوم جریان گاز طبیعی به اروپا، سرزمینهای اشغالی اوکراین تحت کنترل روسیه باقی بمانند. میان آمریکا و شرکای اروپایی ناتو در این زمینه اختلافنظر جدی وجود دارد و انتظار نمیرود این اختلاف در کوتاهمدت برطرف شود.
در مورد محدود کردن اختیارات دیوان کیفری بینالمللی (ICC)، به نظر میرسد طرفها به توافق کامل رسیدهاند. دادگاه در مارس 2023 حکم بازداشت پوتین را صادر کرد. این دادگاه همچنین در جریان جنگ غزه، احکام مشابهی علیه نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، و یوآف گالانت، وزیر دفاع پیشین، صادر کرد. این بند آخر را میتوان دستاوردی برای پوتین تفسیر کرد. با این حال، نباید فراموش کرد که 125 کشور عضو اساسنامه رم (معاهده رم) هستند که دیوان کیفری بینالمللی را، که از 2002 در شهر لاهه هلند فعالیت میکند، تأسیس کرده است. حتی اگر سه رهبر درباره لغو دیوان کیفری بینالمللی یا بازنگری در سند تأسیس آن توافق کنند، اجرای آن ممکن نخواهد بود.
عرفان کایا اولگر
– مواردی مانند مراسم استقبال از پوتین و قرار نگرفتن او در مرکز عکس دستهجمعی، در رسانهها بهعنوان پیامهایی دال بر کاهش قدرت روسیه مطرح شد. از سوی دیگر، اتحادیه اروپا (EU) 1 میلیارد یورو کمک نظامی به اوکراین اختصاص داده و به نظر میرسد جنگ همچنان ادامه خواهد یافت. آیا تضعیف روسیه فرصتی برای روند صلح در قفقاز جنوبی و برای آذربایجان است یا نظم نوین جهانی خطرات جایگزینی را نیز با خود به همراه دارد؟ آذربایجان ضمن حفظ توازن میان این سه قدرت جهانی، باید به چه موارد دیگری توجه کند؟
– کاملاً روشن است که آذربایجان، که در 1991 با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی استقلال یافت، از آن زمان تاکنون از نظر عناصر تشکیلدهنده قدرت ملی خود پیشرفتهای مثبت چشمگیری داشته است. یکی از مهمترین شاخصهای آن، آزادسازی سرزمینهای آذربایجان است که در نیمه نخست دهه 1990 با حمایت روسیه اشغال شده بود و در نتیجه جنگ 44 روزه آزاد شد. در گام دوم، در 2023 جداییطلبان در منطقه قرهباغ از این منطقه خارج شدند. بدین ترتیب، طرح ایجاد کشوری جداگانه از مناطق خودمختاری که هر از گاهی در دولتهای جانشین اتحاد جماهیر شوروی پدیدار میشدند، به زبالهدان تاریخ سپرده شد و تمامیت ارضی آذربایجان تقویت شد. امروز آذربایجان سیاست خارجی چندجانبهای را دنبال میکند. از یک سو روابط خود با فدراسیون روسیه را حفظ میکند و از سوی دیگر، از طریق سازمان همکاری اسلامی، سازمان دولتهای ترک، D-8 و سازمان همکاری اقتصادی، روابط فرهنگی، تجاری و سیاسی خود را در جغرافیای گستردهای توسعه میدهد.
بر اساس توافق آتشبس امضاشده در 10 نوامبر 2020 در مسکو، در صورت پیشرفت در مسائل مورد اختلاف، انتظار میرود در آینده نزدیک میان ارمنستان و آذربایجان پیمان صلح امضا شود. ترکیه این روند را از نزدیک دنبال میکند و این پیام را میدهد که بهبود روابط با ارمنستان تنها پس از این توافق ممکن خواهد بود.
– در واقع، واقعیت ژئوپولیتیکی جدیدی که آذربایجان در منطقه شکل داده، بازتاب عملی پیام «نه درگیری، بلکه مشارکت» است. آذربایجان در جهان جدید در چه جایگاهی خواهد ایستاد؟
– بر این باورم که آذربایجان بهسرعت با نظام نوین جهانی سازگار میشود. آذربایجان که از 1996 بهعنوان ناظر در شورای اروپا حضور داشت، در 2001 به عضویت کامل آن درآمد. از منظری گسترده، دولت آذربایجان هم با فدراسیون روسیه، هم با اروپا و هم با جهان ترک و اسلام روابط نزدیکی دارد. میتوان گفت در سالهای آینده، همزمان با روندهای رخداده در نظام سیاسی بینالمللی، جایگاه آذربایجان در جهان معاصر بیش از پیش تقویت خواهد شد.
– نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، در سخنرانی خود در پارلمان گفته است متن قانون اساسی جدید در 23 نوامبر منتشر خواهد شد. او از فراکسیونهای مخالف در پارلمان خواست شش رأی کمبود برای به رأیگیری عمومی گذاشتن این سند را تأمین کنند. آیا پاشینیان خواهد توانست تغییرات در قانون اساسی ارمنستان را محقق کند؟ یادآوری میکنم که در بیانیه استقلالی که قانون اساسی کنونی ارمنستان به آن استناد میکند، ادعاهای ارضی علیه آذربایجان و ترکیه و نیز موضوع «نسلکشی ارامنه» مطرح شده است.
– نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، برای دستیابی به توافق صلح تلاش زیادی میکند. اما او در انتخابات اخیر نتوانست اکثریت آرای لازم برای اصلاح قانون اساسی را به دست آورد. با این حال، قانون اساسی جدیدی که مواد قدیمیِ مانع توافق صلح از آن حذف شده است، به پارلمان ارمنستان ارائه خواهد شد. اگر او حمایت مورد انتظار از سوی مخالفان را به دست آورد، توافق صلح میان ارمنستان و آذربایجان امضا خواهد شد و همزمان روابط دیپلماتیک میان ترکیه و ارمنستان احیا میشود و گذرگاههای مرزی باز خواهند شد. نیروهای مخالف که با عنوان «کلان قرهباغ» نیز شناخته میشوند، پاشینیان را متهم میکنند که منافع ملی کشور را در نظر نمیگیرد. بهویژه، گروه سرکیسیان-کوچاریان و دیگر مخالفانی که همزمان با آنان فعالیت میکنند، با حذف مقررات مربوط به قرهباغ و عبارت آرارات (آغری) از قانون اساسی ارمنستان و دیگر متون بنیادی مخالفت میکنند. کاملاً مطمئن نیستم که نیکول پاشینیان بتواند در زمینه تغییر قانون اساسی به نتیجه برسد. اگر حمایت برخی نمایندگان جناح مخالف در پارلمان ارمنستان تأمین شود، یک مانع مهم برطرف خواهد شد. اما احتمال آنکه ملیگرایان افراطی با منشأ هنچاک-داشناک مانع این روند شوند، همچنان وجود دارد. از سوی دیگر، مشخص نیست که دیاسپورای ارمنی در این زمینه چه موضعی اتخاذ خواهد کرد. یک چیز روشن است: روسیه تحت رهبری پوتین از پیمان صلح خرسند نخواهد شد. روسیه اگرچه در 10 نوامبر 2020 روند توافق آتشبس را رهبری کرد، اما بر این باور است که با برقراری صلح در شرایط کنونی، نفوذش در قفقاز جنوبی کاهش خواهد یافت. نیکول پاشینیان در سخنرانیهای مختلف اعلام کرده است که پایگاه روسیه در گیومری به امنیت کشور کمکی نمیکند و از خروج آن حمایت میکند. اما نگاه مسکو به ارمنستان و بهطور کلی قفقاز جنوبی کاملاً متفاوت است. فدراسیون روسیه اکنون مناطق اوستیای جنوبی و آبخازیای گرجستان را از حکومت مرکزی جدا کرده و در آنجا دولتهای اقماری ایجاد کرده است. این کشور میخواهد پایگاه گیومری را در ارمنستان حفظ کند و حتی پاشینیان از قدرت کنار گذاشته شود. در آذربایجان نیز طرح «جمهوری آرتساخ» که روسیه ایجاد کرده بود، در سال 2023 با پاکسازی مرکز قرهباغ از شورشیان ناکام ماند.
گلنار سلیموا
Globalinfo.az
استانبول