در روند عادیسازی روابط میان آذربایجان و ارمنستان، موضوع استفاده از منابع آبی نیز مطرح شده است. نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، در سخنرانی خود در پارلمان بر ضرورت بررسی مسائل استفاده مشترک از آب رودخانههایی که از قلمرو دو کشور میگذرند و همکاری در این زمینه تأکید کرد. او گفت رعایت استانداردهای زیستمحیطی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
آیا به نوعی همکاری درباره رودخانهها و منابع آبی نیاز داریم؟ برای مثال، آیا ایروان میتواند در آینده از مخزن آب مینگهچویر که سالها تهدید به حمله به آن میکرد، استفاده کند؟
آرزو مصطفییف، کارشناس تنوع زیستی و بومشناس، در گفتوگو با Globalinfo.az گفت که پس از پایان درگیری، روند عادیسازی باید در بسیاری از حوزهها، از جمله اقتصاد و محیط زیست، اجرا شود:
«زیرا میان دو کشوری که بیش از 1000 کیلومتر مرز مشترک دارند، نمیتوان مسائل زیستمحیطی را نادیده گرفت. بر اساس قوانین فیزیک، تأثیر پسماندهای ارمنستان که از نظر جغرافیایی در ارتفاع بالاتری قرار دارد، بر آذربایجان نیز اجتنابناپذیر است. ارمنستان در بیش از 30 سال گذشته، در نتیجه سیاست اشغالگرانه خود، بهویژه با ایجاد آتشسوزی در منطقه قرهباغ، قطع درختان ارزشمند، تخریب مناطق طبیعی تحت حفاظت ویژه و آسیب رساندن به حیات وحش، پیامدهای زیستمحیطی جدی به بار آورده است. با این حال، ارمنستان کشور همسایه است و ما فضای جغرافیایی مشترکی، یعنی قفقاز جنوبی، را با هم تقسیم میکنیم. از این منظر، شماری از مشکلات زیستمحیطی و چشماندازهای همکاری وجود دارد که میتوان درباره آنها بحث و برای حلوفصلشان تلاش کرد».
این بومشناس گفت آذربایجان با ارمنستان و گرجستان، دیگر کشور قفقاز جنوبی، در زمینه مسائل زیستمحیطی در قالبهای مختلف منطقهای و در چارچوب پروژهها و ابتکارهای مشابه همکاری کرده است:
«بهطور کلی، ما رویکردها و ارتباطات مشترکی درباره حفاظت از محیط زیست داشتهایم. اما روابط خصمانه موجود بر این همکاری نیز تأثیر منفی گذاشته است. اکنون تشدید روند عادیسازی و مذاکرات صلح، عواملی را که مانع همکاری در آن حوزه میشوند، بهتدریج برطرف میکند.
مسائلی که پاشینیان در سخنرانی خود به آنها پرداخت نیز پس از حلوفصل مشکلات اصلی، میتواند بهصورت مرحلهای در چارچوب قالب همکاری احتمالی بررسی و بر اساس برنامههای مشخص اجرا شود. یکی از مسائل اصلی در این زمینه، آلودگی رود ارس است. مواد زیانبار زیستمحیطی که در ارمنستان ایجاد و به رودخانهها تخلیه میشوند، بهویژه آفتکشها، از طریق رود اوخچوچای رود ارس را آلوده میکنند. این مشکل کاملاً جدی است و پیشتر نیز مورد بحث قرار گرفته است. آذربایجان همچنین عضو کنوانسیون بینالمللی مقابله با آلودگی فرامرزی است. این مسئله باید در چارچوب همان تعهدات بینالمللی حلوفصل شود».

آرزو مصطفییف
این کارشناس خاطرنشان کرد که تخلیه پسابهای آلوده ناشی از فعالیت کارخانه مس-مولیبدن قافان به رود اوخچوچای، بر رود ارس نیز تأثیر منفی میگذارد:
«آبهای ارس نیز به رود کورا میریزند. این امر در نهایت برای منابع مورد استفاده در تأمین آب شهر باکو نیز خطر زیستمحیطی ایجاد میکند. زیرا آب برداشتشده از رود کورا یکی از شریانهای اصلی تأمین آب شهر باکو را تشکیل میدهد. بنابراین، مسئله تنها آلودگی فرامرزی نیست، بلکه مشکلی است که میتواند بر امنیت آبی جمعیت نیز تأثیر بگذارد. حوزه دیگر همکاری میتواند مربوط به مناطق طبیعی فرامرزی تحت حفاظت ویژه باشد. پارک ملی زنگهزور، پارک ملی تازه تأسیس در قرهباغ و ذخیرهگاه طبیعی دولتی قاراغول از این نظر اهمیت ویژهای دارند. اجرای برخی فعالیتهای مشترک درباره حفاظت و مدیریت آینده این مناطق ممکن است. افزون بر این، شماری از منابع آبی ما در ارمنستان شکل میگیرند. میتوان برای برقراری ارتباط میان نهادهای فعال در این حوزه در هر دو کشور درباره مدیریت آن آبها و ایجاد سازوکارهای مدیریتی بهینهتر، برنامههایی تهیه کرد».
آ.مصطفییف افزود که مشکلات اصلی موجود با ارمنستان باید به شکلی مطابق با منافع آذربایجان و بهطور مثبت حلوفصل شوند:
«پس از آن، مسائل زیستمحیطی نیز باید بهتدریج به میز مذاکره آورده شوند و راههای مشترکی برای حل مشکلات موجود جستوجو شود. هیچکس نباید فراموش کند که ما همسایه هستیم. همانگونه که مرزهای مشترک داریم، طبیعت مشترک، جنگلهای مرزی و تنوع زیستی مشترک نیز داریم. برای مثال، شماری از گونههای نادری که در نخجوان و زنگهزور شرقی یافت میشوند، بخشی از چرخه زندگی خود را در ارمنستان و بخش دیگر را در آذربایجان میگذرانند و در محدوده پراکنش واحدی جابهجا میشوند. حفاظت از آنها نیز دقیقاً در نتیجه فعالیت مشترک میتواند بهطور مؤثرتری سازماندهی شود».
لمان عمران
Globalinfo.az