Globalinfo.az Ankarada keçiriləcək NATO Zirvəsi mövzusunda ehtiyatda olan türkiyəli kontr-admiral Prof. Dr. Cihat Yaycı ilə müsahibəni təqdim edir:
– Dünyanın diqqəti 7-8 iyul tarixlərində NATO-nun Ankarada keçiriləcək zirvə görüşünə yönələcək. Sammitdə hansı mövzular müzakirə olunacaq?
– Fikrimcə, Ankarada təşkil ediləcək Zirvə görüşü son illərin ən vacib NATO sammitlərindən biridir. Çünki bu Zirvə görüşü sadəcə liderlərin iki günlük görüşü deyil. Əslində, NATO Ankarada dəyişən dünya nizamına necə uyğunlaşacağını müzakirə edəcək.
1949-cu ildə Sovet təhdidinə qarşı mübarizə aparmaq üçün qurulan NATO, Varşava Paktı və Sovet İttifaqının 1991-ci ildə dağılmasına baxmayaraq ləğv edilmədi; əksinə, genişləndi və bu gün 32 üzvdən ibarət bir ittifaqa çevrildi. Bu, bizə göstərir ki, NATO artıq sadəcə hərbi ittifaq deyil; o, siyasi, iqtisadi, texnoloji və geostrateji təhlükəsizlik təşkilatına çevrilib.
Ankara Zirvə toplantısının gündəliyində beş əsas məsələyə diqqət yetiriləcək:
Birincisi, müdafiə xərclərinin artırılması. Zirvə toplantısında ötən il müəyyən edilmiş hədəflərə uyğun olaraq müdafiə və təhlükəsizlik xərclərinin ümumi daxili məhsulun 5%-nə qədər artırılmasına yönəlmiş investisiya planlarının həyata keçirilməsi qiymətləndiriləcək.
İkincisi, müdafiə sənayesinin istehsal gücüdür. Rusiya-Ukrayna müharibəsi sursat ehtiyatlarının və istehsal gücünün nə qədər vacib olduğunu göstərdi. NATO hazırda təkcə daha çox büdcə ayırmaqla kifayətlənməyib, həm də daha çox silah, sursat, hava hücumundan müdafiə sistemləri və qabaqcıl texnologiya istehsal etməyi hədəfləyir. Müdafiə Sənayesi Forumunda milyardlarla dollar dəyərində yeni istehsal və təchizat müqavilələrinin elan edilməsi gözlənilir.
Üçüncü məsələ yükün bölüşdürülməsidir. Amerika Birləşmiş Ştatları uzun müddətdir ki, Avropanın öz təhlükəsizliyi üçün daha çox məsuliyyət daşımasını istəyir. Buna görə də, Avropanın həm daha çox xərcləməsi, həm də daha böyük hərbi məsuliyyəti öz üzərinə götürməsi sammitdə əsas müzakirə mövzularından biri olacaq.
Dördüncü məsələ Ukraynaya dəstəyin davam etdirilməsi və NATO-nun Rusiyaya qarşı çəkindirmə strategiyasıdır. Ukraynaya hərbi yardımın davam etdirilməsi, təlim fəaliyyətləri və uzunmüddətli dəstək mexanizmləri müzakirə olunacaq.
Beşinci məsələ yeni təhlükəsizlik sahələridir. Süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, kosmos, elektron müharibə, vacib infrastrukturların qorunması və hibrid təhdidlər artıq NATO-nun təhlükəsizliklə bağlı klassik yanaşmasının ayrılmaz hissələrinə çevrilib.
Prof. Dr. Cihat Yaycı
– Bu sammitin Türkiyə üçün əhəmiyyəti nədən ibarətdir?
– Türkiyə NATO-da ikinci ən böyük orduya malik ölkədir. Lakin Türkiyənin əhəmiyyəti yalnız onun əsgər sayından qaynaqlanmır. Türkiyə Qara dənizin təhlükəsizliyi üçün açar rolunu oynayır, boğazlara nəzarət edir, Balkanlarda tarazlıq faktorudur, Qafqaza açılan qapıdır, Yaxın Şərqin mərkəzində yerləşir və Şərqi Aralıq dənizinin ən güclü sahil dövlətidir. Buna görə də, Türkiyənin təhlükəsizliyi və NATO-nun təhlükəsizliyi ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilə bilməz.
Mənim gözləntilərim budur ki, Ankara Zirvə görüşündə təkcə büdcələr və hərbi məqsədlər deyil, həm də müttəfiqlik prinsipləri səmimi şəkildə müzakirə olunacaq. Bir tərəfdən Türkiyənin NATO üçün əvəzolunmaz olduğu deyilsə də, digər tərəfdən Türkiyənin illərdir mübarizə apardığı terror təhdidi ilə bağlı ikili standartların tətbiqi qəbuledilməzdir. Eynilə, müdafiə sənayesinə siyasi səbəblərdən məhdudiyyətlər tətbiq etmək müttəfiqlik ruhuna uyğun deyil.
Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizindəki hüquq və mənafeləri, Mavi Vətəndəki suverenliyi və suveren hüquqları, eləcə də Şimali Kipr Türk Respublikasının təhlükəsizliyi Türkiyə üçün başlıca milli məsələlərdir. Bunların heç biri birbaşa və ya dolayı yolla müzakirə mövzusu olmamalıdır.
– Zirvə toplantısından hansı qərarlar və nəticələr gözlənilir?
– Hesab edirəm ki, uzun bir yekun bəyannamə əvəzinə, Ankara Zirvə görüşündə üç əsas nəticə önə çəkiləcək: NATO-nun müdafiə xərclərinin artırılması cəhdləri gücləndiriləcək, müdafiə sənayesində istehsal gücünün artırılması üçün yeni addımlar atılacaq və Avropanın təhlükəsizlik sahəsində daha böyük məsuliyyəti öz üzərinə götürməsi prosesi sürətlənəcək.
Lakin bunlar Türkiyənin əsl uğurları deyil. Əsl uğur, Türkiyənin terrorizmlə mübarizədə təhlükəsizliklə bağlı haqlı narahatlıqlarının tam şəkildə tanınması, müdafiə sənayesindəki maneələrin aradan qaldırılması və Türkiyənin geostrateji əhəmiyyətinin müttəfiqləri tərəfindən daha aydın şəkildə qəbul edilməsidir.
Unutmaq olmaz ki, dövlətlərin daimi dostu və ya düşməni yoxdur; daimi olan yalnız onların milli maraqlarıdır. Türkiyə Ankara Zirvə görüşünə bu cür yanaşmalı, aktiv diplomatiya aparmalı və heç bir halda milli maraqlarını güzəştə getməməlidir.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
Həmçinin oxuyun
