Zədələnmiş əsginasların dövriyyədə qalması təkcə pulun fiziki vəziyyəti ilə bağlı məsələ deyil. Bu, eyni zamanda ölkədə maliyyə intizamının, nağd pul dövriyyəsinin idarə edilməsinin və pul mədəniyyətinin göstəricisidir. Cırılmış, skoçlanmış və ya üzərində müxtəlif yazılar olan əsginasların ticarət dövriyyəsində qalması vətəndaşların gündəlik həyatında narahatlıq yaradır, sahibkarlarla müştərilər arasında mübahisələrə səbəb olur və bank sisteminə əlavə yük gətirir.
Problemin əsas səbəblərindən biri Azərbaycanda nağd pulun hələ də geniş istifadə edilməsidir. Nağd pul uzun müddət əldən-ələ keçdikcə təbii olaraq köhnəlir və zədələnir. Lakin əsas problem köhnəlmənin özü deyil, yararsız əsginasların vaxtında dövriyyədən çıxarılmamasıdır. Bir çox hallarda ticarət və xidmət obyektləri belə əsginasları banka təqdim edib dəyişdirmək əvəzinə növbəti alıcıya qaytarmağa üstünlük verirlər. Bu isə problemi bir şəxsdən digərinə ötürür və nəticədə zədələnmiş əsginaslar uzun müddət dövriyyədə qalır.
Digər mühüm səbəb pula münasibətlə bağlı mədəniyyətin kifayət qədər formalaşmamasıdır. Əsginasların qatlanması, üzərinə yazı yazılması, skoçlanması, hətta bəzən qəsdən zədələnməsi onların istifadə müddətini qısaldır. Pul dövlətin rəsmi ödəniş vasitəsidir və ona şəxsi əşya kimi deyil, ictimai dəyər daşıyan maliyyə aləti kimi yanaşılmalıdır.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, bu problem yalnız bankların deyil, bütün cəmiyyətin birgə məsuliyyəti ilə həll olunur. Məsələn, Yaponiyada insanlar əsginaslara son dərəcə diqqətlə yanaşır, onları qatlamır və zədələmir. Bankomatlar köhnəlmiş əsginasları avtomatik ayıraraq dövriyyədən çıxarır və yerinə yenilərini verir. Sinqapur və Cənubi Koreyada da bank sistemində xüsusi çeşidləmə avadanlıqları köhnəlmiş pulları dərhal müəyyən edir və onların yenidən dövriyyəyə daxil olmasının qarşısını alır. Bir çox Avropa ölkəsində isə nağdsız ödənişlərin geniş yayılması nəticəsində əsginasların fiziki aşınması əhəmiyyətli dərəcədə azalıb.
Bu təcrübə göstərir ki, problemin həlli yalnız inzibati nəzarətlə mümkün deyil. Burada vətəndaşların davranışı, biznes subyektlərinin məsuliyyəti və dövlət qurumlarının koordinasiyalı fəaliyyəti eyni dərəcədə vacibdir.
Vətəndaşlar ilk növbədə əsginaslara düzgün münasibət göstərməli, onları qəsdən zədələməməli, yararsız pul əldə etdikdə isə onu dövriyyəyə qaytarmaq əvəzinə bank vasitəsilə dəyişdirməlidirlər. Pulun üzərinə yazı yazmaq, onu skoçlamaq və ya istifadəyə yararsız hala salmaq gələcəkdə digər vətəndaşlar üçün problem yaradır.
Biznes qurumları isə sosial məsuliyyət nümayiş etdirməlidirlər. Kassirlər zədələnmiş əsginasları müştərilərə verməməli, onları gündəlik inkasasiya zamanı banklara təhvil verməlidirlər. Böyük ticarət şəbəkələri kassirlər üçün zədələnmiş əsginasların qəbul və dövriyyədən çıxarılması ilə bağlı daxili təlimatlar hazırlaya, əməkdaşlara mütəmadi təlimlər keçirə bilərlər.
Dövlət qurumlarının üzərinə düşən vəzifə isə daha sistemli yanaşmadan ibarətdir. Banklarla ticarət obyektləri arasında köhnəlmiş əsginasların operativ dəyişdirilməsi mexanizmi daha da sadələşdirilməli, əhali arasında maarifləndirmə kampaniyaları genişləndirilməli, bankomat və nağd pul emalı sistemləri müasir texnologiyalarla təchiz olunmalıdır. Eyni zamanda, nağdsız ödənişlərin stimullaşdırılması da dövriyyədə köhnə əsginasların sayının azalmasına kömək edəcək.
Nəticə etibarilə, zədələnmiş əsginasların dövriyyədə qalması yalnız bank sektorunun problemi deyil. Bu, vətəndaşların maliyyə mədəniyyətini, biznesin etik məsuliyyətini və dövlətin pul dövriyyəsinin idarə edilməsindəki səmərəliliyini əks etdirən kompleks məsələdir. Dünya təcrübəsi göstərir ki, bu problemin davamlı həlli yalnız üç tərəfin – vətəndaşların, biznes subyektlərinin və dövlət qurumlarının əməkdaşlığı sayəsində mümkündür. Hər kəs öz məsuliyyətini dərk etdikdə, zədələnmiş əsginasların dövriyyəsi minimuma enəcək, həm maliyyə sisteminə etibar artacaq, həm də gündəlik ticarətdə yaranan narazılıqlar əhəmiyyətli dərəcədə azalacaq.
Akif Nəsirli
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
