Globalinfo.az türkiyəli strateq şərhçi Dr. Mehmet Bozkuşla müsahibəni təqdim edir:
– 44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycan Qarabağ üzərində nəzarəti tam bərpa etdi. Bu proses sadəcə bir dövlətin ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi və işğaldan azad olunan torpaqlara məcburi köçkünlərin qayıdışı deyil, beynəlxalq hüququn aliliyi prinsipinin qorunmasına xidmət edən mühüm siyasi hadisədir. Mehmet bəy, İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın zəfərinin tarixi əhəmiyyəti və beynəlxalq münasibətlər sisteminə verdiyi töhfə nədən ibarətdir?
– 2020-ci ildə baş verən 44 günlük müharibə təxminən otuz il mövcud olan hərbi və siyasi status-kvonu dəyişdirdi. Azərbaycanın 2023-cü ildə bütün Qarabağ üzərində tam nəzarəti bərpa etməsi bu transformasiyanın ikinci əhəmiyyətli mərhələsini təşkil etdi. Qarabağ Zəfərinin tarixi əhəmiyyətini anlamaq üçün bu hadisə üç əsas kriteriya üzrə qiymətləndirilməlidir. Birincisi, Azərbaycanın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün bərpasıdır. İkincisi, Cənubi Qafqazda uzun müddətdir davam edən qüvvələr balansının dəyişməsidir. Üçüncüsü, regionun hərbi münaqişə zonasından iqtisadi əlaqə və diplomatik əməkdaşlıq mərkəzinə çevrilməsi imkanının yaranmasıdır. Bu kontekstdə Qarabağ Zəfəri təkcə keçmiş problemlərin həlli baxımından deyil, həm də gələcək Avrasiya nizamının formalaşması baxımından əhəmiyyətli tarixi hadisədir.
Beynəlxalq münasibətlər baxımından bu hadisənin xüsusi əhəmiyyəti dövlətlərin suveren hüquqlarının və ərazi bütövlüyü prinsipinin regional təhlükəsizlik sistemindəki əhəmiyyətini ön plana çıxarmaqdadır. Lakin beynəlxalq hüququn aliliyi yalnız ərazi bütövlüyünün qorunması ilə məhdudlaşmır. Mülki şəxslərin müdafiəsi, hərbi əsirlərə qarşı hüquqi öhdəliklər, mütənasiblik prinsipi (vasitələrin məqsədə uyğunluğu, -red), humanitar yardım, mülkiyyət hüquqları və mədəni irsin qorunması da beynəlxalq hüququn ayrılmaz tərkib hissələridir. Buna görə də, Qarabağ Zəfərinin beynəlxalq hüquqa töhfəsi hərbi uğuru hüquqa əsaslanan sülh nizamına çevirməklə daha güclü məna kəsb edəcək.
Qarabağ Zəfərinin digər vacib aspekti müasir müharibə texnologiyalarının hərbi strategiyaya təsiridir. Müharibənin gedişində pilotsuz uçuş aparatları, silahlı pilotsuz uçuş aparatları, elektron müharibə sistemləri, dəqiq hədəfləmə imkanları, kəşfiyyat və birgə əməliyyat konsepsiyası həlledici rol oynadı. Azərbaycanın uğuru təkcə texnoloji üstünlük deyil, həm də uzunmüddətli hərbi hazırlıq, təlim, logistika potensialı, siyasi qətiyyət, kəşfiyyat koordinasiyası və diplomatik dəstək sayəsində əldə edildi. İkinci Qarabağ müharibəsi müasir hərbi doktrinaların inkişafı baxımından beynəlxalq müdafiə dairələrində öyrənilən mühüm münaqişələrdən birinə çevrilmişdir.
Qələbənin sosial aspekti də son dərəcə vacibdir. Ermənistan tərəfindən uzun illər didərgin salınmış azərbaycanlıların öz torpaqlarına təhlükəsiz və könüllü şəkildə qayıtması, yenidənqurma işləri və iqtisadi inkişaf müharibədən sonrakı dövrün əsas prioritetlərindəndir.
– Müharibədən sonra Cənubi Qafqazda geosiyasi mənzərə köklü surətdə dəyişdi. Regionda yenidən formalaşan qüvvələr balansı rəqabətdə olan Rusiya ilə Türkiyə kimi regional güclərin və ABŞ ilə Çin kimi super dövlətlərin də aktora çevrildiyi yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Beynəlxalq münasibətlər tarixində post-müharibə dövrünü necə şərh edərdiniz?
– İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Cənubi Qafqaz təhlükəsizliklə bağlı ənənəvi rəqabətdən yeni geosiyasi transformasiya prosesinə qədəm qoydu. Tarixən Rusiyanın təsir dairəsində olan bu bölgə, ABŞ, Çin, İran və Avropa Birliyinin fərqli maraqlarla təsir göstərməyə çalışdığı strateji bir coğrafiyaya çevrilib.
2020-ci il müharibəsi və sonrakı hadisələr Rusiyanın regional təsirinin hüdudlarını ortaya qoydu. Xüsusilə, Rusiya-Ukrayna müharibəsinin Moskvanın hərbi və diplomatik resurslarını əhəmiyyətli dərəcədə məşğul etməsi Cənubi Qafqazda manevr imkanlarına təsir etdi. Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin 2024-cü ildə Qarabağdan çıxarılması regionun təhlükəsizlik arxitekturasında dəyişikliyi göstərən mühüm hadisələrdən biridir.
Türkiyənin nöqteyi-nəzərindən Qarabağ Zəfəri Cənubi Qafqazda strateji təsirinin möhkəmlənməsinə töhfə verib. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında “bir millət, iki dövlət” şüarı altında qurulan tarixi və mədəni əlaqələr müdafiə, enerji, nəqliyyat və diplomatiya sahələrində institusional tərəfdaşlığın inkişaf etdirilməsi yolu ilə daha əhatəli xarakter alıb. 15 iyun 2021-ci ildə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi Türkiyə-Azərbaycan tərəfdaşlığının regional təhlükəsizlik və strateji əməkdaşlıq baxımından institusionallaşmasını gücləndirib. Türkiyənin Cənubi Qafqaza strateji yanaşması yalnız Azərbaycanın təhlükəsizliyini dəstəkləməklə məhdudlaşmır. Bölgənin iqtisadi inteqrasiyası, sülh müqaviləsindən sonra Ermənistanla normallaşma, Orta Dəhlizin inkişafı və Türk dünyası ilə əlaqələrin gücləndirilməsi Ankaranın uzunmüddətli maraqları baxımından əhəmiyyətlidir.
ABŞ-ın nöqteyi-nəzərindən Cənubi Qafqaz Rusiya və İranın regional təsirinin tarazlaşdırılması, Avropanın enerji təchizatı təhlükəsizliyinin şaxələndirilməsi və Avrasiya nəqliyyat şəbəkələrinin inkişafı baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edir. 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda başlayan diplomatik proses ABŞ-ın Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindəki rolunu daha nəzərəçarpan hala gətirib. Bu proseslə əlaqəli TRIPP təşəbbüsü regionda nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin gələcəyi üçün yeni diplomatik və geoiqtisadi məkan yaradıb.
Çinin nöqteyi-nəzərindən Cənubi Qafqaz “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü çərçivəsində nəzərdən keçirilə bilən alternativ ticarət yollarından biridir. Çinin regional yanaşması birbaşa hərbi təsir yaratmaqdan daha çox, iqtisadi əlaqələr, logistika potensialı və beynəlxalq ticarət yollarının şaxələndirilməsi ilə formalaşır.
İran isə Cənubi Qafqazdakı hadisələri birbaşa milli təhlükəsizliyi ilə əlaqələndirir. Ermənistanla sərhəd əlaqəsinin qorunması, şimal-cənub nəqliyyat marşrutları, regional tranzit nəzarəti və sərhəd təhlükəsizliyi Tehranın əsas strateji prioritetləri arasındadır.
Avropa İttifaqı üçün regionun əhəmiyyəti enerji təchizatı təhlükəsizliyi, ticarət əlaqələri və sərhəd sabitliyi vasitəsilə artır. Azərbaycanın təbii qaz ehtiyatları və Xəzər hövzəsinin enerji potensialı Avropanın enerji şaxələndirmə siyasəti üçün əhəmiyyətlidir.
Dr. Mehmet Bozkuş
Bütün bunlar Cənubi Qafqazda geosiyasi rəqabətin təbiətini dəyişdirir. Bu transformasiya axın geosiyasəti yanaşması (Geopolitics of Flows) ilə izah edilə bilər. Axın geosiyasətində strateji güc təkcə bir coğrafiyaya nəzarət etməkdən deyil, həm də həmin coğrafiyadan keçən enerji, ticarət, nəqliyyat, məlumat və maliyyə axınlarının təhlükəsizliyini və davamlılığını təmin etməkdən irəli gəlir. Buna görə də, Qarabağ Zəfərindən sonra Cənubi Qafqazın gələcəyi təkcə hərbi tarazlıqlarla deyil, həm də regionun beynəlxalq iqtisadi sistemə nə dərəcədə inteqrasiya edə biləcəyi ilə müəyyən ediləcək.
– Bu qələbənin özəlliyi həm də ondadır ki, təkcə Azərbaycan yox, bütün tərəflər bundan faydalandı. Bu zəfər regionda sülhü və əməkdaşlığı təşviq etdi. Bu haqda nə deyə bilərsiniz?
– Qarabağ Zəfərindən sonra Cənubi Qafqazda yaranan yeni siyasi mühit regional sülh və iqtisadi əməkdaşlıq üçün əhəmiyyətli imkanlar yaratmışdır. Lakin hərbi münaqişənin sona çatması davamlı sülhün bərqərar olması demək deyil. Davamlı sülhə nail olmaq dövlətlərin bir-birinin suveren hüquqlarını tanımasından, sərhədlərin təhlükəsizliyini təmin etməsindən, iqtisadi münasibətlərin inkişaf etməsindən və cəmiyyətlər arasında etimadın bərpa edilməsindən asılıdır.
Azərbaycan nöqteyi-nəzərindən sülh geri alınmış torpaqların iqtisadi və sosial həyata inteqrasiyası, köçkünlərin geri qayıtması, infrastruktur investisiyalarının tamamlanması və beynəlxalq ticarət əlaqələrinin inkişafı deməkdir.
Ermənistan üçün davamlı sülh təhlükəsizlik risklərinin azaldılması, iqtisadi təcridin aradan qaldırılması və qonşu ölkələrlə yeni ticarət əlaqələri qurmaq üçün mühüm imkanlar yarada bilər.
Türkiyə nöqteyi-nəzərindən regional sülh Azərbaycanla əlaqələrin şaxələndirilməsini, Ermənistanla normallaşmanın irəliləməsini və Cənubi Qafqazın Avropa ilə Asiya arasında daha güclü ticarət mərkəzinə çevrilməsini dəstəkləyə bilər.
Gürcüstan üçün regional sabitlik mövcud nəqliyyat və enerji marşrutlarının təhlükəsizliyini gücləndirə bilər. Bununla yanaşı, alternativ marşrutların inkişafı Gürcüstandan logistika infrastrukturunu və iqtisadi rəqabət qabiliyyətini təkmilləşdirməyi tələb edəcək.
Rusiya üçün sülh regional ticarət və iqtisadi əlaqələrin inkişafına töhfə verə bilər. Lakin ənənəvi siyasi təsirinin azalması Moskvanın yeni regional nizama yanaşmasını mürəkkəbləşdirir.
İran üçün davamlı sülhün müsbət nəticələri sərhəd təhlükəsizliyinin qorunmasından və regional nəqliyyat layihələrinin suveren hüquqlara hörmət əsasında inkişafından asılıdır.
Buna görə də, Qarabağ Zəfərinin bütün tərəflərə birbaşa və bərabər şəkildə qazanc gətirdiyini demək olmaz. Müharibənin insan itkiləri, köçkünlük, təhlükəsizlik problemləri və siyasi qeyri-sabitliklər nəzərə alınmalıdır. Buna baxmayaraq, müharibədən sonra formalaşan yeni diplomatik mühit qarşılıqlı maraqların irəliləməsi üçün əhəmiyyətli imkanlar yaradır.
Regional sülhün davamlılığı üçün sərhəd demarkasiyası tədqiqatlarını başa çatdırmaq, qarşılıqlı suverenlik hüquqlarını tanımaq, sülh müqaviləsinin hüquqi proseslərini yekunlaşdırmaq və nəqliyyat əlaqələrinin təhlükəsiz işləməsini təmin etmək lazımdır. Bundan əlavə, minaların təmizlənməsi, itkin düşmüş şəxslərin vəziyyətinin aydınlaşdırılması, mülkiyyət hüquqlarının qorunması, mədəni irsin qorunması və vətəndaş cəmiyyətləri arasında etimadın yaradılması sülhün sosial əsasını təşkil edəcək. Cənubi Qafqazın gələcəyi baxımından ən vacib məsələ keçmişdə münaqişəyə səbəb olan coğrafi mövqeyi gələcəkdə iqtisadi əməkdaşlıq və qarşılıqlı asılılıq yaradan bir üstünlüyə çevirməkdir.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
