Globalinfo.az گفت‌وگوی خود با دکتر مهمت بوزکوش، تحلیلگر راهبردی ترک، را ارائه می‌کند:
– در نتیجه جنگ 44 روزه، آذربایجان کنترل کامل قره‌باغ را بازپس گرفت. این روند صرفاً تضمین تمامیت ارضی یک کشور و بازگشت آوارگان داخلی به سرزمین‌های آزادشده از اشغال نیست، بلکه رویدادی سیاسی و مهم در خدمت صیانت از اصل حاکمیت حقوق بین‌الملل است. آقای مهمت، اهمیت تاریخی پیروزی آذربایجان در جنگ دوم قره‌باغ و سهم آن در نظام روابط بین‌الملل چیست؟
– جنگ 44 روزه سال 2020 وضعیت موجود نظامی و سیاسیِ نزدیک به سی‌ساله را تغییر داد. بازگرداندن کنترل کامل آذربایجان بر سراسر قره‌باغ در سال 2023، دومین مرحله مهم این دگرگونی بود. برای درک اهمیت تاریخی پیروزی قره‌باغ، باید این رویداد را بر اساس سه معیار اصلی ارزیابی کرد. نخست، احیای حاکمیت و تمامیت ارضی آذربایجان است. دوم، تغییر توازن قوا در قفقاز جنوبی است که مدت‌ها ادامه داشت. سوم، فراهم شدن امکان تبدیل منطقه از عرصه درگیری نظامی به مرکز پیوندهای اقتصادی و همکاری دیپلماتیک است. در این چارچوب، پیروزی قره‌باغ نه‌تنها از منظر حل مشکلات گذشته، بلکه از نظر شکل‌گیری نظم آینده اوراسیا نیز رویدادی تاریخی و مهم است.
از منظر روابط بین‌الملل، اهمیت ویژه این رویداد در برجسته کردن اهمیت حقوق حاکمیتی دولت‌ها و اصل تمامیت ارضی در نظام امنیت منطقه‌ای است. با این حال، حاکمیت حقوق بین‌الملل تنها به حفظ تمامیت ارضی محدود نمی‌شود. حمایت از غیرنظامیان، تعهدات حقوقی در قبال اسرای جنگی، اصل تناسب (تناسب ابزارها با هدف، -ویرایش)، کمک‌های بشردوستانه، حقوق مالکیت و حفاظت از میراث فرهنگی نیز بخش‌های جدایی‌ناپذیر حقوق بین‌الملل هستند. از این‌رو، سهم پیروزی قره‌باغ در حقوق بین‌الملل با تبدیل موفقیت نظامی به نظمی صلح‌آمیز مبتنی بر قانون، معنایی نیرومندتر خواهد یافت.
یکی دیگر از جنبه‌های مهم پیروزی قره‌باغ، تأثیر فناوری‌های نوین جنگی بر راهبرد نظامی است. در جریان جنگ، پهپادها، پهپادهای مسلح، سامانه‌های جنگ الکترونیک، توانمندی‌های هدف‌گیری دقیق، شناسایی و مفهوم عملیات مشترک نقشی تعیین‌کننده ایفا کردند. موفقیت آذربایجان صرفاً نتیجه برتری فناوری نبود، بلکه به‌واسطه آمادگی نظامی بلندمدت، آموزش، ظرفیت لجستیکی، اراده سیاسی، هماهنگی اطلاعاتی و حمایت دیپلماتیک نیز به دست آمد. جنگ دوم قره‌باغ از منظر توسعه دکترین‌های نظامی نوین، به یکی از درگیری‌های مهمی تبدیل شده است که در محافل بین‌المللی دفاعی بررسی می‌شود.
جنبه اجتماعی پیروزی نیز از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. بازگشت امن و داوطلبانه آذربایجانی‌هایی که سال‌ها از سوی ارمنستان آواره شده بودند به سرزمین‌های خود، بازسازی و توسعه اقتصادی، از اولویت‌های اصلی دوره پس از جنگ هستند.
– پس از جنگ، چشم‌انداز ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی به‌طور اساسی دگرگون شد. توازن قوای در حال شکل‌گیری مجدد در منطقه، آغاز مرحله‌ای جدید بود که در آن قدرت‌های منطقه‌ای رقیب همچون روسیه و ترکیه و ابرقدرت‌هایی مانند آمریکا و چین نیز به بازیگران تبدیل شدند. دوره پس از جنگ را در تاریخ روابط بین‌الملل چگونه تفسیر می‌کنید؟
– پس از جنگ دوم قره‌باغ، قفقاز جنوبی از رقابت سنتی بر سر امنیت وارد روندی جدید از دگرگونی ژئوپلیتیکی شد. این منطقه که از نظر تاریخی در حوزه نفوذ روسیه قرار داشت، به جغرافیایی راهبردی تبدیل شده است که آمریکا، چین، ایران و اتحادیه اروپا می‌کوشند با منافع متفاوت بر آن تأثیر بگذارند.
جنگ سال 2020 و رویدادهای پس از آن، حدود نفوذ منطقه‌ای روسیه را آشکار کرد. به‌ویژه، درگیری قابل‌توجه منابع نظامی و دیپلماتیک مسکو در جنگ روسیه و اوکراین، بر توان مانور آن در قفقاز جنوبی تأثیر گذاشت. خروج نیروهای حافظ صلح روسیه از قره‌باغ در سال 2024، یکی از رویدادهای مهم نشان‌دهنده تغییر در معماری امنیتی منطقه است.
از منظر ترکیه، پیروزی قره‌باغ به تحکیم نفوذ راهبردی این کشور در قفقاز جنوبی کمک کرده است. روابط تاریخی و فرهنگی میان ترکیه و آذربایجان که زیر شعار «یک ملت، دو دولت» شکل گرفته، از طریق توسعه مشارکت نهادی در حوزه‌های دفاع، انرژی، حمل‌ونقل و دیپلماسی، ماهیتی فراگیرتر یافته است. بیانیه شوشا که در 15 ژوئن 2021 امضا شد، نهادینه شدن مشارکت ترکیه و آذربایجان را از منظر امنیت منطقه‌ای و همکاری راهبردی تقویت کرده است. رویکرد راهبردی ترکیه به قفقاز جنوبی صرفاً به حمایت از امنیت آذربایجان محدود نمی‌شود. یکپارچگی اقتصادی منطقه، عادی‌سازی روابط با ارمنستان پس از توافق صلح، توسعه کریدور میانی و تقویت پیوندها با جهان ترک، از منظر منافع بلندمدت آنکارا اهمیت دارند.
از منظر آمریکا، قفقاز جنوبی از لحاظ ایجاد توازن در برابر نفوذ منطقه‌ای روسیه و ایران، تنوع‌بخشی به امنیت تأمین انرژی اروپا و توسعه شبکه‌های حمل‌ونقل اوراسیا، اهمیتی راهبردی دارد. روند دیپلماتیکی که در 8 اوت 2025 در واشنگتن آغاز شد، نقش آمریکا در روابط آذربایجان و ارمنستان را برجسته‌تر کرده است. ابتکار TRIPP مرتبط با این روند، فضای دیپلماتیک و ژئواقتصادی جدیدی برای آینده پیوندهای حمل‌ونقلی و اقتصادی در منطقه ایجاد کرده است.
از منظر چین، قفقاز جنوبی یکی از مسیرهای تجاری جایگزین است که می‌توان آن را در چارچوب ابتکار «یک کمربند، یک راه» در نظر گرفت. رویکرد منطقه‌ای چین بیش از آنکه بر ایجاد نفوذ نظامی مستقیم استوار باشد، با پیوندهای اقتصادی، ظرفیت لجستیکی و تنوع‌بخشی به مسیرهای تجارت بین‌المللی شکل می‌گیرد.
ایران نیز رویدادهای قفقاز جنوبی را مستقیماً با امنیت ملی خود مرتبط می‌داند. حفظ ارتباط مرزی با ارمنستان، مسیرهای حمل‌ونقل شمال ـ جنوب، کنترل ترانزیت منطقه‌ای و امنیت مرزی، از اولویت‌های راهبردی اصلی تهران هستند.
برای اتحادیه اروپا، اهمیت منطقه از طریق امنیت تأمین انرژی، روابط تجاری و ثبات مرزی افزایش می‌یابد. ذخایر گاز طبیعی آذربایجان و ظرفیت انرژی حوزه خزر برای سیاست تنوع‌بخشی انرژی اروپا اهمیت دارند.
دکتر مهمت بوزکوش
همه این عوامل ماهیت رقابت ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی را تغییر می‌دهند. این دگرگونی را می‌توان با رویکرد ژئوپلیتیک جریان‌ها (Geopolitics of Flows) توضیح داد. در ژئوپلیتیک جریان‌ها، قدرت راهبردی تنها از کنترل یک جغرافیا ناشی نمی‌شود، بلکه از تضمین امنیت و تداوم جریان‌های انرژی، تجارت، حمل‌ونقل، اطلاعات و مالی که از آن جغرافیا می‌گذرند نیز سرچشمه می‌گیرد. از این‌رو، آینده قفقاز جنوبی پس از پیروزی قره‌باغ نه‌تنها با توازن‌های نظامی، بلکه با میزان توانایی منطقه در ادغام در نظام اقتصادی بین‌المللی تعیین خواهد شد.
– ویژگی این پیروزی همچنین در این است که نه‌تنها آذربایجان، بلکه همه طرف‌ها از آن سود بردند. این پیروزی صلح و همکاری را در منطقه ترویج کرد. در این باره چه می‌توانید بگویید؟
– فضای سیاسی جدیدی که پس از پیروزی قره‌باغ در قفقاز جنوبی شکل گرفت، فرصت‌های مهمی برای صلح منطقه‌ای و همکاری اقتصادی ایجاد کرده است. با این حال، پایان درگیری نظامی به معنای برقراری صلح پایدار نیست. دستیابی به صلح پایدار به شناسایی حقوق حاکمیتی یکدیگر از سوی دولت‌ها، تأمین امنیت مرزها، توسعه روابط اقتصادی و بازسازی اعتماد میان جوامع بستگی دارد.
از منظر آذربایجان، صلح به معنای ادغام سرزمین‌های بازپس‌گرفته‌شده در زندگی اقتصادی و اجتماعی، بازگشت آوارگان، تکمیل سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی و توسعه روابط تجاری بین‌المللی است.
برای ارمنستان، صلح پایدار می‌تواند فرصت‌های مهمی برای کاهش خطرات امنیتی، رفع انزوای اقتصادی و ایجاد روابط تجاری جدید با کشورهای همسایه فراهم کند.
از منظر ترکیه، صلح منطقه‌ای می‌تواند از تنوع‌بخشی روابط با آذربایجان، پیشبرد عادی‌سازی با ارمنستان و تبدیل قفقاز جنوبی به قطب تجاری قدرتمندتر میان اروپا و آسیا حمایت کند.
برای گرجستان، ثبات منطقه‌ای می‌تواند امنیت مسیرهای موجود حمل‌ونقل و انرژی را تقویت کند. در عین حال، توسعه مسیرهای جایگزین، مستلزم ارتقای زیرساخت‌های لجستیکی و رقابت‌پذیری اقتصادی گرجستان خواهد بود.
برای روسیه، صلح می‌تواند به توسعه تجارت منطقه‌ای و پیوندهای اقتصادی کمک کند. با این حال، کاهش نفوذ سیاسی سنتی آن، رویکرد مسکو به نظم منطقه‌ای جدید را پیچیده می‌کند.
برای ایران، پیامدهای مثبت صلح پایدار به حفظ امنیت مرزی و توسعه پروژه‌های حمل‌ونقل منطقه‌ای بر پایه احترام به حقوق حاکمیتی بستگی دارد.
از این‌رو، نمی‌توان گفت که پیروزی قره‌باغ به‌طور مستقیم و برابر برای همه طرف‌ها سود به همراه آورده است. تلفات انسانی جنگ، آوارگی، مشکلات امنیتی و بی‌ثباتی‌های سیاسی باید در نظر گرفته شوند. با وجود این، فضای دیپلماتیک جدید شکل‌گرفته پس از جنگ، فرصت‌های مهمی برای پیشبرد منافع متقابل فراهم می‌کند.
برای پایداری صلح منطقه‌ای، باید مطالعات تعیین حدود مرزی تکمیل شود، حقوق متقابل حاکمیت به رسمیت شناخته شود، روندهای حقوقی توافق صلح نهایی شود و عملکرد امن ارتباطات حمل‌ونقلی تضمین گردد. افزون بر این، پاک‌سازی مین‌ها، روشن شدن وضعیت افراد مفقودشده، حفاظت از حقوق مالکیت، صیانت از میراث فرهنگی و ایجاد اعتماد میان جوامع مدنی، پایه اجتماعی صلح را تشکیل خواهد داد. از منظر آینده قفقاز جنوبی، مهم‌ترین مسئله تبدیل موقعیت جغرافیایی‌ای است که در گذشته موجب مناقشه شده بود، به مزیتی که در آینده همکاری اقتصادی و وابستگی متقابل ایجاد کند.
گولنار سلیموا
Globalinfo.az
استانبول
Həmçinin oxuyun
