Globalinfo.az “İslam NATO-su” ətrafında müzakirələrlə bağlı Türkiyə Dənizçilik və Qlobal Strategiyalar Mərkəzinin (Türk DEGS) başkanı, Topqapı Universitetinin müəllimi və ehtiyatda olan kontr-admiral Prof. Dr. Cihat Yaycı ilə müsahibəni təqdim edir:
– Pakistanın müdafiə naziri Türkiyə və Qətərin Səudiyyə Ərəbistanı ilə Pakistan arasında imzalanmış Strateji Qarşılıqlı Müdafiə Sazişinə (SMDA) qoşula biləcəyini açıqlayıb. Türkiyə və Qətərin bu ittifaqa qoşulması Yaxın Şərqdə yeni və nəhəng bir hərbi blokun yaranması mənasına gəlir. Sazişin əsas prinsipinə görə, tərəflərdən birinə qarşı edilən hücum hər iki ölkəyə qarşı hücum hesab olunur. Bu prinsip NATO-nun 5-ci maddəsini xatırladır və formalaşmaqda olan yeni alyansı İslam NATO-su adlandırırlar. Cihat bəy, Pakistanın müdafiə nazirinin açıqlamasını necə şərh edərdiniz? Yaxın Şərqdə yeni hərbi blokun yaranması hansı zərurətdən irəli gəlir?
– Türkiyə və Qətərin Pakistan-Səudiyyə Ərəbistanı Strateji Qarşılıqlı Müdafiə Sazişinə (SMDA) qoşula biləcəyinə dair açıqlamalar sadəcə diplomatik addım deyil, “Soyuq müharibə”dən sonra dağılan təhlükəsizlik arxitekturası fonunda yeni bir regional güc oxunun meydana gəlməsi kimi şərh edilməlidir. Əvvəla, açıq şəkildə bildirilməlidir ki, bu gün NATO-nun üzləşdiyi fundamental böhran hərbi gücün çatışmazlığı deyil, siyasi etimadın itirilməsi ilə bağlıdır. Avropa ölkələri artıq ABŞ-ın onları həqiqətən müdafiə edib-etməyəcəyindən əmin deyillər. Körfəz dövlətləri də eyni qeyri-müəyyənliyi bölüşürlər. İran-İsrail münaqişəsi, Qətərə hücumlar, Hörmüz boğazı böhranı və ABŞ-ın ziddiyyətli mövqeyi “Amerika təhlükəsizlik çətiri” anlayışını ciddi şəkildə sarsıdıb.
Pakistan-Səudiyyə Ərəbistanı müqaviləsinin bu kontekstdə ortaya çıxması təsadüfi deyil. Çünki bu müqavilənin mahiyyəti belədir: “Birimizə hücum hamımıza hücum deməkdir”. Bu, NATO-nun 5-ci maddəsinin məntiqi ilə birbaşa uyğun gəlir. Lakin burada çox vacib bir fərq var. NATO Atlantik ittifaqıdır. Bu yeni struktur isə İslam dünyasının öz təhlükəsizlik arxitekturasını yaratmaq cəhdidir.
– Türkiyənin bu sazişə qoşulması gündəmdədir?
– Bəli, bu, ciddi şəkildə gündəmdədir. Pakistan müdafiə nazirinin açıqlamaları bunun ilk açıq siyasi göstəricisidir. Son aylarda həm Pakistan, həm də Körfəz mediasında Türkiyənin bu quruma daxil edilə biləcəyinə dair çoxsaylı məlumatlar dərc olunub. Əslində, Türkiyə ilə Qətər arasında de-fakto hərbi ittifaq, Pakistan ilə müdafiə sənayesi və hərbi təlim sahəsində əməkdaşlıq, Səudiyyə Ərəbistanı ilə yenidən normallaşan strateji münasibətlər artıq mövcuddur və Körfəz təhlükəsizliyi ilə bağlı ortaq narahatlıqlar var. Bir sözlə, siyasi təməl artıq qoyulub.
– Türkiyənin yeni hərbi blok üçün əhəmiyyəti nədən ibarətdir?
– Burada Pakistan nüvə gücü, Səudiyyə Ərəbistanı maliyyə gücü, Qətər enerji və maliyyə mərkəzi, Türkiyə isə real döyüş təcrübəsi və müdafiə sənayesi istehsalçısı olan regional hərbi güc kimi çıxış edə bilər. Bu dördlük birləşərsə, təkcə diplomatik platforma deyil, həm də ciddi bir çəkindirmə ittifaqı yaranacaq. Xüsusilə, Türkiyənin son illərdə inkişaf etdirdiyi PUA konsepsiyası, hava hücumundan müdafiə sistemləri, dəniz gücü, elektron müharibə, raket texnologiyaları və birgə əməliyyat təcrübəsi bu ittifaqa real hərbi potensial qazandıracaq.
Prof. Dr. Cihat Yaycı
– Yeni hərbi ittifaqın yaranması fonunda NATO-nun parçalanması prosesi gedir. İslam NATO-su Şimali Atlantika alyansı qədər effektli ola biləcəkmi?
– Qısa müddətdə xeyr. Lakin orta və uzunmüddətli perspektivdə potensial olaraq bəli. Çünki NATO-nu güclü edən təkcə silah deyil, birgə komandanlıq sistemi, standartlaşdırma, ortaq əməliyyat mədəniyyəti, kəşfiyyat inteqrasiyası, iqtisadi inteqrasiya və siyasi koordinasiya kimi elementlərdir. Bunlar hələlik yeni yaradılmış blokda mövcud deyil. Bununla belə, onu da qeyd etmək lazımdır ki, hətta NATO daxilində də ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur. ABŞ və Avropa arasında Çin siyasəti, Rusiya siyasəti, enerji təhlükəsizliyi, İran yanaşması və Şərqi Aralıq dənizi məsələləri ilə bağlı ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur. Buna görə də, yeni alyansın məqsədi NATO-nu birbaşa əvəz etmək deyil, ilk növbədə regional təhlükəsizliklə bağlı boşluğu doldurmaq olacaq. Lakin bu struktur ortaq müdafiə sənayesi, ortaq hava hücumundan müdafiə şəbəkəsi, ortaq hərbi təlim sistemi, ortaq kəşfiyyat mərkəzi və ortaq maliyyə və enerji təhlükəsizliyi mexanizmi yarada bilsə, bir müddət sonra çox ciddi geosiyasi bloka çevrilə bilər.
– Pakistanın yeni strukturda rolunu necə dəyərləndirirsiniz?
– Burada ən vacib element Pakistandır. Pakistan təkcə hərbi güc deyil, həm də İslam dünyasında nüvə silahına malik yeganə böyük dövlətdir. Buna görə də, SMDA-nın əsl mahiyyəti budur: “Körfəz monarxiyaları dolayı yolla nüvə təhlükəsizliyi çətiri axtarır”. Bu mövzu ilə bağlı açıq müzakirələr artıq başlayıb.
– Başqa hansı dövlətlər bura daxil ola bilər? Azərbaycan üzv olarsa, nə əldə edəcək?
– Bura Azərbaycan, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, İordaniya, Küveyt, Malayziya və İndoneziyanın daxil olması mümkündür. Xüsusilə də Azərbaycan çox diqqətəlayiq namizəddir. Azərbaycan üçün bu cür üzvlük Türkiyə ilə hərbi inteqrasiyanı gücləndirəcək, Pakistanın açıq dəstəyini institusionallaşdıracaq, Körfəz kapitalına çıxışı artıracaq, müdafiə sənayesi və enerji təhlükəsizliyində yeni imkanlar açacaq və Ermənistana qarşı strateji çəkindirməni artıracaq.
Pakistanın Qarabağ məsələsində Azərbaycanın ən güclü tərəfdaşlarından və Ermənistanı tanımayan azsaylı dövlətlərdən biri olduğu unudulmamalıdır. Türkiyə-Azərbaycan-Pakistan üçlüyü artıq faktiki olaraq formalaşıb. Əgər bu struktur Körfəzlə birləşərsə, türk dünyası ilə Körfəz arasında yeni strateji dəhliz yarana bilər. Lakin burada çox ciddi bir risk də var. Əgər bu ittifaq məzhəbyönlü və ya yalnız “sünni bloku” olarsa, regional münaqişələri azaltmaq əvəzinə, onları daha da şiddətləndirə bilər. Türkiyə burada çox mühüm rol oynaya bilər. Türkiyə bu strukturu məzhəbçi deyil, regional təhlükəsizliyə yönələn, müstəqil, çoxqütblü dünya ilə uyğun və xarici müdaxiləni azaldan bir təhlükəsizlik arxitekturasına çevirməyə çalışacaq. Türkiyə üçün ən uyğun yanaşma budur: “NATO tərkibində qalmaqla NATO-dan asılı olmamaq”.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
Həmçinin oxuyun
