Globalinfo.az Ukrayna müharibəsi ətrafında baş verən son proseslər haqqında siyasi elmlər və beynəlxalq münasibətlər üzrə türkiyəli ekspert İsmayıl Cingözlə müsahibəni təqdim edir:
– İsmayıl bəy, ABŞ silahlarının Türkiyə üzərindən Ukraynaya göndərilməsi Ankara ilə Moskva arasında gərginliyi artıracaqmı?
– Belə bir tədarük Türkiyə-Rusiya münasibətlərində müvəqqəti gərginlik yarada bilər. Moskva Ankara və Vaşinqtondan, xüsusən də ATACMS kimi Amerika sistemlərinin Türkiyə üzərindən Ukraynaya göndərilə biləcəyi ilə bağlı məlumatlarla bağlı aydınlıq gətirilməsini istəyib. Ancaq Türkiyə NATO üzvüdür və Ukraynanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir; buna baxmayaraq, Rusiya ilə diplomatik kanalları da açıq saxlayır. Buna görə də, hesab edirəm ki, bu, münasibətləri pozacaq böhran deyil, Ankara ilə Moskva arasında nəzarətli rəqabətin yeni bir sınağı olacaq. Azərbaycanın nöqteyi-nəzərindən Türkiyə ilə Rusiya arasında birbaşa gərginliyin artmaması Cənubi Qafqazın sabitliyi baxımından vacibdir.
– Rusiyadan yeni miqrasiya dalğası Türkiyəyə necə təsir edəcək?
– Rusiyada yenidən səfərbərlik elan olunması ehtimalı hələlik dəqiq deyil; lakin cəmiyyətdə narahatlıq artır. Yeni bir səfərbərlik qorxusu səbəbindən Rusiyanı tərk etməyi düşünən insanların sayında artım müşahidə edilir. Eyni zamanda, Rusiya vətəndaşlarının yalnız avqustun ilk iki həftəsində banklardan təxminən 3,4 milyard dollar çıxardığı bildirilir. Türkiyəyə genişmiqyaslı yeni miqrasiya dalğası turizm, kapital və istehlak baxımından qısamüddətli fayda verə bilər, lakin bu, xüsusilə Antalya və İstanbul kimi şəhərlərdə mənzil qiymətləri, kirayə haqqı və sosial infrastruktur üzərində təzyiqi artıra bilər. Türkiyə üçün düzgün siyasət nəzarətli miqrasiya, təhlükəsizlik yoxlamaları və maliyyə şəffaflığını birlikdə tətbiq etmək olardı.
– Bəs “Ozon” depolarına hücumun əsl məqsədi dolayı yolla Rusiyanın bank sistemini iflic etmək ola bilərmi?
– Ukraynanın bu yaxınlarda Rusiyanın ikinci ən böyük onlayn pərakəndə satış şirkəti olan “Ozon”un bir neçə logistika mərkəzini hədəf aldığı təsdiqlənib. Orenburqdakı mərkəzdən 300-dən çox işçi təxliyə edilib. Daha sonra digər bölgələrdəki “Ozon” obyektləri də hədəfə alınıb. Lakin əsas məqsədin Rusiya bank sistemini iflic etmək olduğu iddiasını təsdiqləyən kifayət qədər dəlil yoxdur. Daha dəqiq qiymətləndirmə budur ki, Ukrayna Rusiyanın müharibə iqtisadiyyatının əsasını təşkil edən logistika, enerji və kommersiya infrastrukturuna təzyiq göstərməyə çalışır. Həqiqətən də, hücumlardan sonra “Ozon” səhmləri əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşıb və iqtisadi etimad üzərində təzyiqi artırıb. Banklardan milyardlarla dolların onsuz da kütləvi şəkildə axını nəzərə alınmaqla, bu hücumlar dolayı yolla maliyyə narahatlığını artıra bilər. Lakin təkcə “Ozon” anbarına edilən hücum Rusiya bank sistemini iflic etmək gücündə deyil; əsl strategiya müharibənin iqtisadi xərclərini Rusiya cəmiyyətinin gündəlik həyatında getdikcə daha çox nəzərəçarpan etməkdir.
İsmayıl Cingöz
– Sizcə, Rusiya Zelenskinin yeni atəşkəs və bufer zona planını qəbul edəcəkmi?
– Hazırkı şəraitdə Rusiyanın planı olduğu kimi qəbul etməsi ehtimalı azdır. Moskva yeni sülh təkliflərini dinləməyə hazır olduğunu bildirir, lakin hərbi və ərazi cəhətdən mövcud reallıqların nəzərə alınmalı olduğunu da israr edir. Buna görə də, məsələ yalnız atəşkəs və ya bufer zonasının yaradılması ilə bağlı deyil; əsas fikir ayrılığı bufer zonasının harada qurulacağı və işğal olunmuş ərazilərin gələcəyinin necə müəyyən ediləcəyi ilə bağlıdır. Türkiyə və Azərbaycanın nöqteyi-nəzərindən davamlı sülh vacibdir, lakin sərhədlərin müharibə yolu ilə dəyişdirilməsinin hüquqi cəhətdən qanuniləşdirilməsi gələcəkdə digər regional münaqişələr üçün son dərəcə təhlükəli bir presedent yarada bilər.
– Rus deputat Viktor Sobolev Rusiyanın Ukraynadakı hərbi əməliyyatını 2030-cu ilə qədər istədiyi nəticə ilə başa çatdırmalı olduğunu, əks halda daha güclü NATO ilə qarşılaşa biləcəyini iddia edir. Bunu necə şərh edərdiniz?
– Sobolevin fikirlərini Kremlin rəsmi “2030-cu ildə NATO ilə döyüşəcəyik” açıqlaması kimi şərh etmək doğru deyil. Bu, Rusiya təhlükəsizlik dairələrində uzunmüddətli təhlükə qavrayışını ortaya qoyur. Buna baxmayaraq, vacib məqam budur: müharibənin daha bir neçə il davam etmə ehtimalının Rusiyada açıq şəkildə müzakirə edilməsi Ukrayna böhranının qısa müddətdə həll olunmaya biləcəyini göstərir. Türkiyə və Azərbaycan üçün müharibənin uzanması Qara dənizə, Qafqaza, enerji marşrutlarına və ticarət təhlükəsizliyinə davamlı təzyiq deməkdir.
Ukrayna müharibəsi artıq sadəcə ərazi uğrunda mübarizə deyil. O, Qara dənizdən Cənubi Qafqaza qədər uzanan daha geniş təhlükəsizlik arxitekturasının gələcəyini müəyyən edir. Bu yeni tarazlıqda Türkiyə və Azərbaycan müharibənin tərəfləri kimi deyil, regional sabitliyi qoruyan strateji aktorlar kimi ön plana çıxmalıdırlar.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
Həmçinin oxuyun
