در خانه ما نارنگی بیشتر در آستانه سال نو خریده میشد، به همین دلیل هرچند سالها گذشته است، هر بار بوی این میوه به من میرسد، گویی دسامبر است و داریم برای جشن آماده میشویم. مغز ما برخی اشیا و بوها را بر اساس رویدادهایی که تجربه کردهایم و دیدهایم کدگذاری میکند.
انار آغدام هم برای من یعنی آلن سیمونیان. صبح خبری دیدم: انار آغدام را دیگر به بلغارستان، عربستان سعودی و اسلواکی صادر خواهیم کرد. بیدرنگ عکس معروف سیمونیان به یادم آمد. عکسی که در سال 2018 در آغدام با اناری در دست، شادمانه گرفته بود و بعدها جنجال آفرید.
آگاهان میدانند که آلن سیمونیان از سیاستمدارانی است که من در ارمنستان بیشتر از همه میپسندم. شیوه نگاه او به رویدادها، رفتار واقعگرایانهاش، جسارتش در بیان حقیقت، پس از 2023 در بحرانیترین لحظات، آنگاه که کرملین میکوشید تحریک ایجاد کند، همچنان به صلح با باکو فراخوان میداد و میکوشید کشورش نه با شعارهای توخالی، بلکه مطابق با واقعیتهای روزگار اداره شود؛ او یک شخصیت سیاسی است. اما فراموش کردن ماجرای انار آغدام گناه است.
در سال 2024 که نمایندگان دولت ارمنستان میگفتند مسئله قرهباغ 30 سال برای این کشور تهدید ایجاد کرده، آن را از توسعه بازداشته و در دست مسکو به ابزار فشار بر باکو و ایروان تبدیل شده است، و از این نظر دفاع میکردند که این سرزمین در سطح بینالمللی خاک آذربایجان است، یکی از چهرههای این فراخوانها نیز سیمونیان بود. به همین دلیل، اپوزیسیون ارمنی که مسکو از آن حمایت میکند، میکوشید نیکول پاشینیان، نخستوزیری که خواهان صلح با آذربایجان است، و سیمونیان را زیر فشار بگذارد. حتی عکسی را که آلن سیمونیان، رئیس وقت پارلمان، در سال 2018 در آغدام با انار گرفته بود، به میان آوردند. گاگیک آمباریان، تحلیلگر سیاسی ارمنی، این پرسش را خطاب به سیمونیان مطرح کرد: «وقتی در آکنه (آغدام – ویراستار) با انار در دست عکس میگرفتی، از قطعنامههای سازمان ملل خبر نداشتی؟» عکس در مطبوعات نیز به گستردگی منتشر شد.
اما سیمونیان چه کرد؟ جالبترین بخش همینجاست. او گامی برداشت که در جهان، بهویژه در فضای پساشوروی، بسیار بسیار کمدیده است. او بهعنوان یک سیاستمدار و نماینده دولت، با شجاعت اشتباهش را پذیرفت. آن هم با این جملهها:
«زمانی (در دوره اشغال – ویراستار) عکس گرفتن من در آغدام اشتباه بود. «آن زمان عکس گرفتم، چون با منطق شما فکر میکردم. به من هم القا شده بود که تو نباید به این (سرزمینهای کنونی ارمنستان – ویراستار) بسنده کنی، باید آن سوی رود ارس بنشینی و آرزوها در سر بپروری که آذربایجان ضعیف شود، یک روز حمله کنیم، یا ترکیه ضعیف شود، یک روز حمله کنیم. اما این کوتاهترین راه برای تجزیه و نابودی یک ملت است. بله، من اشتباه کردم. این آرزو را باید حتی در کوچکترین شکلش هم خفه کرد. چون اگر آن را خفه نکنی، ارمنستان را از دست میدهی. اگر آن را خفه نکنی، ارمنستان یا تجزیه خواهد شد، یا اصلاً وجود نخواهد داشت و به بخشی از روسیه تبدیل خواهد شد».»
این فقط یک ماجرای انار نیست؛ این آینهای است که نشان میدهد یک نیروی خارجی چگونه میتواند با دستکاری یک ملت، بکوشد قدرت را در دست خود متمرکز کند. این یک اعتراف تاریخی است. این نتیجه تلاش شبانهروزی باکو است که حتی در دورانی که جهان از آذربایجان روی میگرداند و فاجعههایش را نادیده میگرفت، عقب نکشید و ارادهاش را از دست نداد تا آنچه را که از آنِ اوست بازپس گیرد. ضمناً انار فقط یک میوه نیست؛ در جغرافیای ما، و بیش از همه در ارمنستان، این میوه معناهای ویژهای دارد. از همین منظر، دیدن اینکه تحولات آغدام چه تأثیر عظیم و چه پیامد روانی بزرگی دارد، شگفتانگیز است.
نخستین بار که آغدام را از نزدیک دیدم، در بهت و وحشت بودم. فاجعه 30 ساله و تصاویری که در رسانههای ارمنستان منتشر میشد، مثل فیلمی از مقابل چشمانم میگذشت. اما دوستان، امروز ما نه فقط سرزمینمان، بلکه تا کوچکترین ذرهمان که به هویتمان گره خورده است – یعنی تا دانههای انارمان – را بازپس گرفتهایم. ما توانستیم! آذربایجان توانست! آذربایجانیها توانستند!
آیشن مصطفی
Globalinfo.az