در حالی که احتمال پایان جنگ میان اوکراین و روسیه مورد بحث است و همزمان تنشها پیرامون ایران افزایش یافته، سفر ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، به چین جلب توجه میکند.
نزدیکی دو قدرت هستهای از چه چیزی حکایت دارد؟ روابط میان قدرتهای بزرگ چگونه میتواند بر نظم جهانی تأثیر بگذارد؟ آیا نقشه ژئوپلیتیک جهان در حال تغییر است و این روندها چه تأثیری بر آذربایجان خواهند داشت؟
باکیر حسنبیگلی، کارشناس علوم سیاسی، در گفتوگو با Globalinfo.az گفت که روندهای ژئوپلیتیک در جهان معاصر با فروپاشی نظم بینالمللی قدیم و شکلگیری توازن جدیدی از قدرتهای چندقطبی مشخص میشود:
«با تضعیف تأثیر هنجارهای حقوق بینالملل و نهادهای جهانی، سیاست مستقیم قدرت، فشار اقتصادی و بلوکبندی منطقهای میان کشورها برجسته میشود. رقابت راهبردی میان دو اقتصاد بزرگ جهان بر سر هوش مصنوعی، نیمهرساناها و مواد معدنی حیاتی عمیقتر میشود. اگرچه واشنگتن و پکن تماسهای دیپلماتیک در سطح بالا را ادامه میدهند، تعرفههای تجاری و مسئله تایوان همچنان نقاط اصلی تنش باقی ماندهاند. دولتها و شرکتهای بزرگ بهدلیل ریسکهای ژئوپلیتیک، تولید را به کشورهای خود یا مناطق متحد قابل اعتماد منتقل میکنند. کنترل منابع انرژی و مواد خام راهبردی به معیار اصلی امنیت ملی تبدیل میشود. پایان یافتن اعتبار توافقهای اصلی بینالمللی درباره محدودسازی تسلیحات هستهای و رسیدن هزینههای دفاعی جهانی به سطحی بیسابقه، به مسابقه تسلیحاتی جدید شتاب میدهد.
تنشهای طولانیمدت در منطقه با رویارویی نظامی مستقیم آمریکا و اسرائیل با ایران و بحران پیرامون تنگه هرمز وارد مرحله جدیدی شده است. همزمان، ائتلافهای امنیتی جدیدی میان قدرتهای منطقهای مانند عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان شکل میگیرد. در پسزمینه بحران امنیتی ناشی از جنگ، تفاوتها در رویکردهای راهبردی میان آمریکا و اتحادیه اروپا عمیقتر میشود. کشورهای اروپایی تلاش میکنند هم توان دفاعی خود را افزایش دهند و هم درباره مذاکرات احتمالی صلح با روسیه و تضمینهای امنیتی موضعگیری کنند. مداخلات نظامی-سیاسی آمریکا در آمریکای لاتین، بهویژه در ونزوئلا، و ادعاهای آن درباره مناطق راهبردی مانند گرینلند، تکانههای جدی در روابط فراآتلانتیک و منطقهای ایجاد کرده است. موانع نظامی-سیاسی ایجادشده در مسیرهای شمالی و جنوبی، کریدور میانی متصلکننده چین و اروپا را به جایگزینی ضروری برای تجارت جهانی تبدیل میکند. در منطقه، همزمان با پیشرفت روند صلح میان آذربایجان و ارمنستان، نفوذ فزاینده ترکیه، موضع در حال تغییر روسیه و منافع ژئواکونومیک غرب و چین، معماری امنیتی جدیدی را شکل میدهند».
این کارشناس علوم سیاسی گفت که نزدیکی چین و روسیه از تغییر توازن قدرت جهانی، گسترش همکاریهای اقتصادی و نظامی-فنی و نیز شکلگیری قالبهای دیپلماتیک جدید میان قدرتهای بزرگ حکایت دارد:
«در دیدار بیش از دو ساعته شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در 18 نوامبر 2026، طرفین چشماندازهای همکاری اقتصادی را بررسی کردند. شرکتهای چینی، قطعات و موادی با کاربرد دوگانه و ضروری برای تولید پهپاد را به شرکتهای روسی تحت تحریم تأمین میکنند. قرار است در 19 نوامبر 2026، در چارچوب نشست سران APEC در شنژن، دیداری سهجانبه میان رهبران آمریکا، روسیه و چین برگزار شود. احتمال میرود موضوعاتی همچون عادیسازی روابط، مناقشه اوکراین، امنیت و کنترل هستهای در این دیدار مطرح شود. همکاری راهبردی میان چین و روسیه اکنون وارد مرحله تعمیق نهادی، یکپارچگی اقتصادی در سطح بالا و شکلدهی مشترک به نظم چندقطبی جهانی میشود.
سال 2026 با سیامین سالگرد شراکت و بیستوپنجمین سالگرد پیمان دوستی، نشاندهنده انتقال روابط به سطحی عملی و بلندمدت است. حجم تجارت دوجانبه بهطور پیوسته از 200 میلیارد دلار آمریکا فراتر رفته و پیشبینی میشود روند رشد آن در سال 2026 ادامه یابد. چین 16 سال است که شریک تجاری اصلی روسیه باقی مانده است. همکاری دیگر تنها به مبادله مواد خام محدود نیست. در حالی که چین خودرو، لوازم خانگی و تجهیزات پیشرفته فناوری را به روسیه صادر میکند، بیش از 90 پروژه مشترک در حوزههای انرژی، کشاورزی و حملونقل اجرا میشود. توافقهای جدید امضاشده درباره پروژههایی مانند خط لوله گاز «قدرت سیبری-2» و «یامال LNG»، امنیت انرژی بلندمدت و همکاری در امتداد مسیر دریای شمال را تقویت میکنند».

باکیر حسنبیگلی
ب. حسنبیگلی خاطرنشان کرد که پکن در دور زدن تحریمها و تأمین قطعات حیاتی برای صنایع دفاعی، نقش تکیهگاه مهم اقتصادی-فناورانه را برای مسکو ایفا میکند:
«هر دو کشور در چارچوب بریکس و سازمان همکاری شانگهای، مواضع خود را برای ایجاد سازوکارهای جایگزین در برابر هژمونی جهانی غرب هماهنگ میکنند. مطرح شدن تماسهای سهجانبه درباره ثبات جهانی و حلوفصل مناقشات منطقهای با مشارکت دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نقش جهانی میانجیگرانه و متعادلکننده پکن را افزایش میدهد. اگرچه این شراکت رسماً برابر اعلام شده است، وابستگی فزاینده روسیه به بازار و فناوری چین، عدم تقارن ساختاری در روابط ایجاد میکند. فعالیت اقتصادی و ژئوپلیتیک روبهرشد چین در مناطق آسیای مرکزی و قطب شمال ممکن است در آینده زمینههای رقابت پنهان میان مسکو و پکن را نیز ایجاد کند. روابط میان قدرتهای بزرگ، ساختار نظم جهانی، امنیت جهانی و ثبات اقتصادی را بهطور مستقیم تعیین میکند. انتخاب مسیر همکاری یا رقابت از سوی این کشورها میتواند شکل آینده نظام بینالمللی را تغییر دهد.
تعاملات متقابل میتواند سناریوهای گوناگونی در نظام جهانی ایجاد کند. قدرت گرفتن همزمان چند مرکز به تضعیف نظام تکقطبی و بازتوزیع توازن قدرت در تصمیمگیریها منجر میشود. تعمیق رقابت، کشورها را وادار میکند در ائتلافهای سیاسی و نظامی گوناگون گرد هم آیند. این وضعیت خطر قطبیشدنی مشابه دوره جنگ سرد را افزایش میدهد. کارآمدی نهادهای جهانی مانند سازمان ملل متحد و سازمان تجارت جهانی به اراده قدرتهای بزرگ برای رسیدن به توافق مشترک بستگی دارد. اختلافنظرها میتواند کار این نهادها را کند کند. تنش میان قدرتهای بزرگ ماهیت جهانیسازی را تغییر میدهد و مستقیماً بر ثبات منطقهای تأثیر میگذارد. دولتهای بزرگ ممکن است برای پرهیز از رویارویی مستقیم، بکوشند منافع خود را از طریق مناقشات منطقهای در کشورهای ثالث حفظ کنند. تضعیف گفتوگوی راهبردی میتواند به لغو توافقهای کنترل تسلیحات هستهای و دیگر سلاحهای کشتار جمعی و آغاز مسابقه تسلیحاتی تازه منجر شود. نقشه سیاست جهانی بهسرعت به سوی نظامی چندقطبی تغییر میکند و این روند برای آذربایجان هم فرصتهای راهبردی تازه و هم چالشهای امنیتی مشخصی ایجاد میکند».
به گفته این کارشناس علوم سیاسی، رقابت فزاینده میان مراکز قدرت جهانی، تضعیف حوزههای نفوذ سنتی و شکلگیری مسیرهای تجاری جدید، اهمیت ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی را بهطور بنیادین بازتعریف کرده است:
«تغییرات در نظام روابط بینالملل در چند جهت اصلی نمود مییابد. رقابت اقتصادی و فناورانه میان آمریکا و چین عمیقتر میشود و اتحادیه اروپا نیز سیاستهای امنیتی و انرژی خود را بازسازی میکند. جنگ روسیه و اوکراین و تنشها در خاورمیانه، ظرفیتهای نفوذ سنتی روسیه و ایران در قفقاز جنوبی را محدود میکند. مسیرهای تجاری شمالی و جنوبی بهدلیل مناقشات جهانی پرخطر شدهاند و این امر نیاز به کریدورهای جایگزین را افزایش داده است. آذربایجان در نظم نوین جهانی با تبدیل شدن به بازیگری مستقل در منطقه که تمامیت ارضی خود را احیا کرده است، شماری از مزیتها را به دست آورده است. اهمیت راهبردی کریدور میانی، بهعنوان جایگزینی برای مسیرهای شمالی، بهشدت افزایش یافته است. گسترش بندر تجاری دریایی بینالمللی باکو و بازگشایی ارتباطات در منطقه، آذربایجان را به گره اصلی حملونقل اوراسیا تبدیل میکند. تلاشهای اروپا برای متنوعسازی منابع انرژی، جایگاه آذربایجان را بهعنوان صادرکننده گاز طبیعی و تأمینکننده انرژی سبز تقویت میکند. پروژههایی مانند انتقال برق از طریق دریای خزر به اروپا وارد مرحلهای واقعیتر شدهاند. درگیر بودن قدرتهای بزرگ با یکدیگر، به آذربایجان امکان میدهد بدون پیوستن به هیچ بلوک نظامی یا سیاسی، با سازمان کشورهای ترک، آسیای مرکزی، اتحادیه اروپا و چین شراکتی برابر برقرار کند. کاهش نفوذ میانجیهای خارجی، زمینه را برای پیشرفت مذاکرات دوجانبه میان باکو و ایروان و روند صلح پارافشده در واشنگتن فراهم کرده است.
بازترسیم نقشه جهانی، خطراتی نیز برای آذربایجان به همراه دارد که مستلزم احتیاطی مشخص است. گسترش مناقشات در خاورمیانه، تنشهای امنیتی پیرامون ایران و تشدید تقابل روسیه و غرب میتواند بهطور غیرمستقیم بر محیط امنیتی قفقاز جنوبی تأثیر بگذارد. روندهای سیاسی در داخل ارمنستان، تأخیرها در زمینه تغییرات قانون اساسی و مسائل تعیین حدود مرزها ممکن است امضای توافق نهایی صلح را به تأخیر بیندازد. جنگهای تجاری میان دولتهای بزرگ و نوسان قیمت در بازارهای انرژی، توسعه بخش غیرنفتی و تنوعبخشی اقتصادی را برای آذربایجان ضروریتر میکند».
توران رضایف
Globalinfo.az