همان‌گونه که معلوم است، سید حمید پورمحمدی، معاون رئیس‌جمهور ایران، از 8 تا 10 نوامبر به ارمنستان سفر کرد. او در جریان این سفر، در مراسمی که به مناسبت نام‌گذاری تالار مراسم مسجد تاریخی کبود در پایتخت ارمنستان، ایروان، به نام یقیشه چارنتس، شاعر ارمنی، برگزار شد، شرکت کرد. وی همچنین در آیین رونمایی از لوح یادبودی که نام این شاعر بر آن نقش بسته بود، حضور یافت. در مرحله بعد نیز قرار است تندیس این شاعر در همان تالار نصب شود.
این اقدام معاون رئیس‌جمهور ایران، ریاکاری سیاسی دیگری از سوی تهران است. در واقع، ما پیش‌تر به چنین اقداماتی از سوی تهران رسمی عادت کرده‌ایم. اما با توجه به شرایط کنونی و وضعیت در حال تغییر، این اقدام باید با جزئیات بیشتری بررسی شود.
مکانی که نام یقیشه چارنتس بر آن گذاشته شده، نه یک مدرسه، کتابخانه یا مرکز فرهنگی ساخته‌شده از سوی ایران در ارمنستان، بلکه دقیقاً تالار مراسم مسجد کبود است. یعنی سخن از نام‌گذاری تالار مراسم یک مسجد به نام شاعری غیرمسلمان و سپس نصب لوحی با نام او در همان مکان است. اگر هر کشور غیرمسلمانی چنین می‌کرد، تا حدی قابل درک بود. اما انجام این اقدام از سوی ایران، با ارزش‌های دینی خود آن کشور در تضادی آشکار قرار دارد.
این تضادها زمانی که موضوع را بر پایه اصول بیشتر مذاهب اسلامی، از جمله فقه جعفری-شیعی که مذهب رسمی دولت ایران است، بررسی کنیم، روشن‌تر می‌شود. به‌طور کلی حتی برای تزیین مسجد با طلا نیز محدودیت‌هایی وجود دارد. درباره تصاویر موجودات زنده، مجسمه‌ها و نقش‌برجسته‌ها نیز احکام دینی سخت‌گیرانه‌ای وجود دارد. در عین حال، تزیین مساجد با تصاویر موجودات زنده مانند انسان و حیوان، با رویه سنتی دینی-معماری اسلام سازگار نیست.
اما اگر در نظر بگیریم که ایران چشم خود را بر اشغال 20 درصد از سرزمین‌های آذربایجان از سوی ارمنستان برای بیش از 30 سال بست و در برابر تبدیل مساجد با قدمت بیش از 100 سال به مزرعه‌های پرورش خوک و گاو اعتراضی نکرد، این اقدام نیز چندان تعجب‌آور نیست. گفتنی است، این همان ایرانی است که درباره مسجدالاقصی با صدای بلند فریاد می‌زند، اما از سوی دیگر زمینه تبدیل مسجد کبود به فضایی فرهنگی ارمنی را فراهم می‌کند.
عجیب است!
اکنون باید هم به تاریخ مسجد کبود و هم به شخصیت یقیشه چارنتس، شاعر ارمنی که نامش بر تالار مراسم گذاشته شده است، نگاهی بیندازیم.
یقیشه چارنتس در سال 1897 در قارص به دنیا آمد. او در سال‌های 1919–1920 در ایروان ساکن شد و بعدها در زندگی ادبی و فرهنگی ارمنستان شوروی جایگاه مهمی یافت.
در سال‌های حاکمیت شوروی، به‌ویژه در دهه‌های 1920–1930، فعالیت بناهای مذهبی محدود می‌شد، شماری از مساجد و کلیساها بسته می‌شدند و برخی نیز برای اهداف دیگری مورد استفاده قرار می‌گرفتند. مسجد کبود نیز در آن دوره کارکرد عبادی خود را از دست داد و از سال 1937 فعالیت خود را به‌عنوان موزه تاریخ و طبیعت ایروان آغاز کرد.
جالب این‌که یقیشه چارنتس نیز در حفظ مسجد کبود از تخریب در دوران شوروی «خدماتی» داشته است. او همراه با شماری از روشنفکران بانفوذ ارمنی، در آن دوره با تخریب مسجد کبود مخالفت کرد.
در نگاه نخست، این رفتار بسیار انسان‌دوستانه به نظر می‌رسد، اما در واقع جنبه‌های جالب‌تری در این موضوع وجود دارد. مسئله این است که همان‌گونه که در بالا اشاره کردم، در آن سال‌ها نه‌تنها مساجد، بلکه کلیساها نیز بسته و تخریب می‌شدند. فعالیت دینی کلیسای حواری ارمنی با محدودیت‌های جدی روبه‌رو بود و کلیساهای بسیاری بسته شده بودند.
اگر یقیشه چارنتس و افرادی که گرد خود جمع کرده بود، تنها به بسته‌شدن و تخریب کلیساها اعتراض می‌کردند، این ابتکار طبیعتاً عمدتاً از حمایت ارامنه برخوردار می‌شد. اما ارامنه در آن دوره از نفوذی که در کرملین داشتند، برخوردار نبودند. از این رو، برای شکل دادن به اعتراض و فشار گسترده‌تر، می‌کوشیدند حمایت آذربایجانی‌ها را به دست آورند.
با در نظر گرفتن این‌که در آن زمان بیش از 250 هزار آذربایجانی در قلمرو جمهوری سوسیالیستی شوروی ارمنستان زندگی می‌کردند (رقم دقیق ممکن است متفاوت باشد) و همچنین بیش از 20 میلیون آذربایجانی در ایران، نزدیک به 5 میلیون نفر در جمهوری سوسیالیستی شوروی آذربایجان و نیز جوامع بزرگ آذربایجانی در گرجستان و داغستان وجود داشتند، این رویکرد چندان هم غیرمنطقی نبود. به بیان دیگر، برجسته کردن حفاظت از مسجد کبود برای جلب حمایت آذربایجانی‌ها در مبارزه برای حفظ کلیساهای ارمنی، اقدامی کاملاً سنجیده و حیله‌گرانه بود.
مسجد کبود به این یا آن شکل، امروز نیز در ارمنستان وجود دارد. اما سال‌هاست که این مسجد به‌عنوان میراث ایران معرفی می‌شود. حال آن‌که مسجد کبود بخشی از میراث تاریخی و فرهنگی آذربایجان است. این مسجد در قرن XVIII، در دوره خانات ایروان و در زمان حکومت حسینعلی‌خان، خان ایروان، ساخته شده است.
هدف ایران چیست؟
هدف ایران را نیز باید به‌خوبی درک کرد. به اعتقاد من، تهران با این اقدام می‌خواهد به روابط میان ایروان و باکو آسیب بزند. تهران که مدت‌ها درگیر مقابله با حملات آمریکا و اسرائیل بود، نمی‌توانست در روندهای جاری در شمال مداخله کند. در حالی که روند موفقی از مذاکرات میان آذربایجان و ارمنستان جریان دارد، نشست‌های کمیسیون‌های تحدید حدود و تعیین مرز برگزار می‌شود، پیام‌هایی که رهبران در رویدادهای مختلف بین‌المللی می‌دهند، ماهیتی مثبت دارد و نشانه‌های مثبتی درباره صلح ارسال می‌شد.
به قول معروف، وقتی دوست شاد بود، دشمن را اندوه فرا می‌گرفت!
ایران به‌خوبی می‌داند که مسجد کبود دست‌کم به اندازه مسجد گوهر آغا در شوشا، مسئله‌ای حساس و نگران‌کننده برای آذربایجانی‌هاست؛ همان‌گونه که ایران در دوران اشغال می‌کوشید مسجد گوهر آغا را به‌عنوان میراث تاریخی و دینی خود معرفی کند.
بعید نیست که باکو در این مسئله خویشتن‌داری کند. اگر امروز نه، در مرحله‌ای بعدی این موضوع را جداگانه با ارمنستان بررسی خواهد کرد. بی‌تردید روزی فرا خواهد رسید که حتی نیکول پاشینیان نیز بر زبان خواهد آورد که این میراث، میراث تاریخی آذربایجان است؛ همان‌گونه که او امروز بسیاری از ناگفته‌ها را به مردم خود اعتراف می‌کند.
این را نه به معنای تحقیر یا دیکته کردن می‌گویم. تجربه نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور آذربایجان می‌داند چه کاری را و در چه زمانی باید انجام دهد و انجام می‌دهد. اطمینان کامل دارم که این مسئله نیز در سال‌های نزدیک حل خواهد شد. این اقدام ایران به حیثیت 300 هزار آذربایجانی اخراج‌شده از ارمنستان لطمه می‌زند. همان‌گونه که ما به سرزمین‌های آزادشده از اشغال بازگشتیم و مساجد و دیگر بناهای تاریخی و دینی خود را بازپس گرفتیم، روزی خواهد رسید که مسجد کبود را نیز بازپس خواهیم گرفت…
توران رضایف
نویسنده سیاسی Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
