Sentyabrın 1-dən Azərbaycanda qeyri-neft-qaz sektorunda fəaliyyət göstərən ixracatçılar üçün yeni dəstək mexanizmi qüvvəyə minir. Prezident İlham Əliyevin imzaladığı Fərmana əsasən, Azərbaycan mənşəli qeyri-neft–qaz mallarının ixracı zamanı çəkilən daşıma xərclərinin 70 faizədək hissəsi, bəzi gömrük rəsmiləşdirilməsi xərcləri isə əlavə olaraq dövlət büdcəsi hesabına kompensasiya ediləcək. Mexanizm 10 il müddətinə nəzərdə tutulub və xüsusilə mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərini hədəfləyir.
Mexanizm konkret olaraq necə işləyir?
Fərmanın detalları göstərir ki, bu, hər kəsə eyni şəkildə tətbiq olunan bircins güzəşt deyil, nəqliyyat növündən asılı diferensiallaşdırılmış sistemdir:
Dəmir yolu, hava, dəniz nəqliyyatı və Azərbaycanda qeydiyyatdan keçmiş avtomobillərlə daşınmada – çəkilən xərcin 70 faizi kompensasiya olunur;
Azərbaycanda qeydiyyatda olmayan (xarici) avtonəqliyyatla daşınmada isə bu göstərici 50 faizə düşür – bu, açıq şəkildə yerli daşıyıcı sektorunun da dolayı yolla dəstəklənməsinə işarədir;
Lakin kompensasiyanın məbləği sərbəst deyil, tavanla məhdudlaşdırılıb: avtomobil, dəmir yolu və hava daşımalarında dəstək ixrac olunan malın gömrük dəyərinin 15 faizindən, dəniz daşımalarında isə 5 faizindən çox ola bilməz.
Ödəniş rüblük əsasda, faktiki xərcdən sonra İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən həyata keçiriləcək — yəni bu, əvvəlcədən verilən subsidiya deyil, geriyə dönük kompensasiya modelidir.
Bu struktur vacib məqamı ortaya qoyur: elan olunan “70 faiz” rəqəmi ilk baxışda çox nəzərəçarpan görünsə də, gömrük dəyərinə bağlı tavan mexanizmi real təsirin miqyasını əhəmiyyətli dərəcədə tənzimləyir. Məsələn, daşıma xərci məhsulun gömrük dəyərinin 30 faizini təşkil edərsə, sahibkar 70 faiz yox, faktiki olaraq bu xərcin gömrük dəyərinin 15 faizinə bərabər hissəsini geri ala biləcək. Bu, mexanizmin xüsusilə aşağı dəyərli, lakin logistika baxımından ağır (məsələn, kənd təsərrüfatı məhsulları, tərəvəz-meyvə, un məhsulları) mallar üçün nisbətən məhdudlaşdırıcı, əksinə yüksək dəyərli, kompakt mallar üçün isə daha əlverişli ola biləcəyini göstərir — baxmayaraq ki, real təsir birbaşa məhsul növündən və faktiki logistika strukturundan asılı olacaq.
Rəqabət qabiliyyətinə real təsir nə dərəcədə ola bilər
Qeyri-neft–qaz ixracında logistika xərclərinin çəkisi həqiqətən yüksəkdir, xüsusilə uzaq bazarlara (Avropa, Körfəz ölkələri, Uzaq Şərq) çıxışda. Bu baxımdan sənədin əsas tezisi — daşıma xərcinin kompensasiyası ixracatçıya qiymət manevri sahəsi açır — prinsipcə doğrudur. Lakin bunun miqyasını qiymətləndirmək üçün geniş kontekstə baxmaq lazımdır: 2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında qeyri-neft-qaz sənayesi istehsalında artım templəri hələ də zəifdir (ümumi sənaye istehsalı 0,3 faiz), yəni mövcud istehsal bazası məhduddur. Bu o deməkdir ki, daşıma dəstəyi tək başına, istehsal gücü artmadan, ixracın həcmini kəskin dəyişdirməyəcək — çünki ixrac oluna bilən əlavə məhsul həcmi ilk növbədə istehsal potensialı ilə məhdudlaşır.
Digər tərəfdən, mexanizmin mikro, kiçik və orta sahibkarları hədəfləməsi strateji baxımdan doğru seçimdir. Böyük ixracatçılar üçün logistika xərcləri adətən miqyas iqtisadiyyatı hesabına nisbətən aşağıdır və maliyyə resurslarına çıxışları da genişdir. Kiçik istehsalçı üçün isə məhz nəqliyyat xərci çox vaxt xarici bazara çıxmağın qarşısındakı ilk və ən böyük maneədir — bu baxımdan dəstək, yeni ixracatçıların formalaşmasına (extensive margin), mövcud ixracatçıların həcmini artırmasından (intensive margin) daha çox təsir edə bilər.
İxracın həcminə təsir: seçici, universal deyil
İxracın ümumi həcminə təsirin bütün sahələrdə eyni olması gözlənilməməlidir. Təsirin daha güclü olacağı seqmentlər üç şərtə uyğun gələnlərdir: logistika xərci məhsulun ümumi dəyərində yüksək paya malikdir, məhsul aşağı-orta gömrük dəyərlidir (belə ki, 15 faizlik tavan real maneə yaratmır) və hədəf bazar coğrafi baxımdan uzaqdır. Kənd təsərrüfatı və qida məhsulları bu profilə daha çox uyğun gəlir, buna görə də mexanizmin bu sahələrdə nisbətən daha nəzərəçarpan effekt yaratması gözlənilə bilər.
Bununla belə, sənəddə düzgün vurğulanan məqam təkrarlanmağa dəyər: daşıma xərcinin kompensasiyası zəruri, lakin kifayət olmayan şərtdir. Xarici bazarda tələbatın olması, məhsulun beynəlxalq sertifikat və standartlara uyğunluğu, təchizat zəncirinin sabitliyi və rəqabətli keyfiyyət olmadan, təkcə nəqliyyat subsidiyası ixracı avtomatik artırmır. Bundan başqa, mexanizmin rüblük, geriyə dönük ödəniş forması kiçik sahibkar üçün müəyyən əlavə çətinlik yarada bilər — çünki ilkin xərci hələ də sahibkar öz vəsaitindən qarşılamalı, kompensasiyanı isə yalnız sonradan almalıdır. Bu, xüsusilə dövriyyə kapitalı məhdud olan kiçik müəssisələr üçün mexanizmin faktiki əlçatanlığını bir qədər azalda bilər.
Yekun qiymətləndirmə
10 illik müddətə nəzərdə tutulan bu mexanizm, qısamüddətli təsirdən çox, uzunmüddətli struktur siqnal kimi qiymətləndirilməlidir: dövlət qeyri-neft ixracını sabit, proqnozlaşdırıla bilən dəstək çərçivəsi ilə təşviq etməyə hazır olduğunu bildirir. Bu, sahibkarlara uzunmüddətli ixrac strategiyası qurmaq üçün etibarlı zəmin yaradır — halbuki qısamüddətli, hər il dəyişən güzəştlər bu cür planlaşdırmanı çətinləşdirirdi.
Real nəticə isə iki amildən asılı olacaq: birincisi, gömrük dəyərinə bağlı tavanın praktikada hansı məhsul qruplarını daha çox əhatə etdiyi (bunu yalnız tətbiqdən sonrakı statistika göstərəcək); ikincisi, sahibkarların əldə etdiyi qənaəti qiymət endirimi əvəzinə istehsal gücünün artırılmasına, keyfiyyətin yüksəldilməsinə və yeni bazarların araşdırılmasına yönəltmə dərəcəsi. Əgər dəstək yalnız mövcud ixracın maya dəyərini azaltmaqla məhdudlaşarsa, effekt keçici olacaq; əgər isə istehsal potensialının genişlənməsi ilə birləşərsə, mexanizm qeyri-neft ixracının strukturunu və coğrafiyasını real mənada dəyişdirə bilər.
Akif Nəsirli
Globalinfo.az
