Oktyabrın 13-də Misirin Şarm əl-Şeyx şəhərindəki Beynəlxalq Konqres Mərkəzində Yaxın Şərq Sülh Sammiti keçirilib. Sammit çərçivəsində Türkiyə, Qətər, ABŞ və Misir liderləri tərəfindən Qəzza zolağında atəşkəslə bağlı yekun saziş imzalanıb.
Globalinfo.az sammitlə bağlı britaniyalı politoloq Neil Vatsondan müsahibə alıb. Həmin müsahibəni təqdim edirik:
– Cənab Vatson, Yaxın Şərq Sülh Sammitinin nəticələri ilə bağlı proqnozunuz nədir?
– Şarm əl-Şeyx sammiti mövqelərin yaxınlaşması baxımından nadir imkan yaradır, lakin gözləntilərlə bağlı danışarkən ehtiyatlı olmaq lazımdır. Regional və qlobal liderlər atəşkəsin vacibliyi ilə bağlı həmfikir olsalar da, dərin inamsızlıq və siyasi gündəmdəki rəqabətə görə davamlı diplomatik təzyiq olmadan dayanıqlı sülhün əldə olunması mümkün deyil. Humanitar yardım üçün ilkin çərçivənin yaradılması və mərhələli deeskalasiya sammit üçün ən yaxşı nəticə hesab oluna bilər.
– Sammitdə dünyanın bir sıra ölkələrinin dövlət başçıları və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri iştirak edir. Emmanuel Makron Fransanın Qəzza bölgəsində sabitliyin qorunması üçün beynəlxalq səviyyədə məsuliyyət daşımağa hazır olduğunu bəyan edib. Baş nazir Kir Starmer isə Britaniyanın sülh anlaşmasının müşahidə mexanizmlərinin qorunmasına dəstək vermək niyyətində olduğunu deyib. Sammitdə Avropa Şurasının prezidenti səviyyəsində təmsil olunan Avropa İttifaqından (Aİ) verilən açıqlamaya görə, sülh təşəbbüsünün dəstəklədiyi, amma yekun qərarın BMT-nin mandatı çərçivəsində qəbul edilməsini vacib saydığı bildirilib. Avropanın Qəzza prosesi ilə bağlı mövqeyi və sülhün təmin olunmasında rolu haqda fikir bildirərdiniz.
– Avropanın mövqeyi həm mənəvi məsuliyyət, həm də institusional xarakter daşıyır. Makron və Starmerin açıqlamaları Avropanın prosesə yenidən cəlb olunmasına işarədir, lakin Aİ-nin məsələnin BMT çərçivəsində həllində israr etməsi onun bitərəflilikdən daha çox legitimliyə üstünlük verdiyini vurğulayır. Avropanın təsiri məcburedici olmaqdan daha çox, humanitar yardımın və diplomatik danışıqların davam etdirilməsini dəstəkləməyə yönəlib.
– ABŞ Prezidenti Donald Trampın İsrailə səfəri zamanı İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahu ona qızıl sülh göyərçini hədiyyə edib. Trampın Knessetdə çıxışı zamanı iki millət vəkili “soyqırımı” yazısı olan plakat qaldıraraq etiraz ediblər. Trampın İsrailə səfəri və Knessetdə çıxışının əhəmiyyəti barədə nə deyə bilərsiniz? ABŞ-ın bu prosesdə rolu nədən ibarətdir?
– Trampın səfəri Amerika siyasətində dəyişikliyə deyil, onun İsraillə şəxsi ittifaqının simvolik təsdiqlənməsinə xidmət edir. Knessetdəki etirazlar onun siyasəti ilə bağlı bölgədə nə qədər fikir ayrılığı olduğunu vurğulayır. Vaşinqtonun burada daha geniş rol oynaması qərəzsiz vasitəçi kimi etibarlılığını bərpa edib daxili siyasətdə balansın qorunub saxlanmasına xidmət edəcək.
– Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sammit çərçivəsində bir sıra dövlət başçıları ilə görüşləri olub. İ. Əliyevin sammitdə iştirakının əhəmiyyəti barədə nə deyə bilərsiniz?
– Prezident Əliyevin sammitdəki fəal diplomatiyası Azərbaycanın regional vasitəçi kimi artan inamını vurğulayır. Bir çox liderlərin iştirak etdiyi sammitdə Bakı müsəlman və Qərb blokları arasında körpü rolunu oynayır. Bu yanaşma həm sülh, həm də enerji təhlükəsizliyi məsələlərinin müzakirələrində Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini artırır.
Neil Vatson
– Sammit çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistan liderləri arasında dialoq baş tutub. İlham Əliyevlə görüşdən sonra Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanla da söhbət edib. Pakistan və Ermənistan arasında diplomatik əlaqələrin qurulmasında əsas faktor Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesidir. Bu, gələcəkdə Ermənistanın Hindistanla münasibətlərində özünü necə büruzə verəcək?
– Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi ilə dəstəklənən Ermənistan və Pakistan arasında yaranan dialoq regional tarazlığı yenidən tənzimləyə bilər. Ermənistanın yaxın müttəfiqi olan Hindistan üçün bu, diplomatik çətinliklər yaradır. Sülh prosesinin iqtisadi və ya təhlükəsizlik sahəsində daha geniş əməkdaşlığa çevrilməsindən çox şey asılı olacaq.
– Türkiyə və Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Qəzza prosesində iştirakı və rolu haqda nə deyə bilərsiniz?
– Türkiyə coğrafi mövqeyinə, humanitar şəbəkələrinə və hər iki Fələstin fraksiyası ilə uzunmüddətli əlaqələrinə görə burada əsas oyunçu olaraq qalır. Ərdoğan alovlu ritorikanı vasitəçilik rolunu təmin etmək məqsədi daşıyan praqmatik diplomatiya ilə balanslaşdırmağa çalışıb. Onun hədəfi daxili siyasi vəziyyəti regional gözləntilərlə uzlaşdırmaqdan ibarətdir.
– Netanyahu Tramp tərəfindən dəvət olunsa da bayram yaxınlaşdığı üçün qatılmayacağını dedi, lakin daha sonra onun iştirak edəcəyi ilə bağlı xəbərlər yayıldı. Bununla bağlı nə deyə bilərsiniz?
– Netanyahunun iştirak etmək qərarı həm daxili, həm də beynəlxalq təzyiqləri əks etdirir. Çünki, onun iştirakı İsrailə gündəmi təhlükəsizlik zəmanətləri və humanitar nəzarət ətrafında formalaşdırmağa imkan verir. Bununla belə, yalnız iştirak etməklə deeskalasiya istiqamətində nəzərəçarpacaq addımlar olmadıqca, bu, qlobal tənqidi azalda bilməz.
– İran da sammitə qatılmaqdan imtina edib. Sizcə, buna səbəb nədir?
– Tehranın iştirak etməməsi Qərbin rəhbərlik etdiyi və potensial olaraq İsrailin hərəkətlərinin qanuniləşdirilməsi kimi qəbul edilən prosesə dərin skeptisizmi əks etdirir. İran qərəzli hesab etdiyi çoxtərəfli forumlardansa, regional proksilər vasitəsilə təsir göstərməyə üstünlük verir. Onun iştirak etməməsi strateji itaətsizliyin davam etməsindən xəbər verir.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
