Azeri Light neftinin CIF bazında 124,76 dollara çatması Azərbaycan üçün ilk növbədə fiskal baxımdan əlverişli vəziyyət yaradır. Çünki 2026-cı il dövlət büdcəsi və Dövlət Neft Fondunun hesablamalarında neft qiyməti bundan xeyli aşağı səviyyədə götürülüb. Dövlət Neft Fondunun 2026-cı il büdcəsində karbohidrogen satışlarından xalis gəlir 8,55 milyard manat, dövlət büdcəsinə transfertin yuxarı həddi isə 12,835 milyard manat müəyyənləşdirilib.
Əgər Azeri Light-in 125 dollar ətrafındakı qiyməti uzun müddət davam edərsə, Azərbaycanın neft-qaz gəlirlərinin proqnozlardan yüksək olması mümkündür.
Bu, həm Dövlət Neft Fondunun gəlirlərini artırır, həm də dövlət büdcəsinin neft-qaz sektorundan daxilolmalarına müsbət təsir göstərə bilər. 2026-cı ilin ilk yarısında ARDNF-in neft-qaz sazişlərindən gəliri 4,95 milyard manat olub və Fond dövlət büdcəsinə 6,42 milyard manat transfert edib.
Burada hökumət üçün əsas imkanlardan biri əlavə gəlirləri dərhal xərcləməməkdir. Neft qiymətinin 125 dollar olması büdcədə nəzərdə tutulan qiymətdən yaranan əlavə gəlirin bir hissəsinin Neft Fondunda saxlanmasına, valyuta ehtiyatlarının artırılmasına və gələcəkdə neft qiyməti aşağı düşəndə istifadə ediləcək maliyyə buferinin gücləndirilməsinə imkan verir. Bu xüsusilə vacibdir, çünki Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas risklərindən biri neft gəlirlərinin dəyişkənliyidir.
Digər imkan dövlət borcunun idarə olunması, strateji layihələrin maliyyələşdirilməsi və qeyri-neft sektoruna investisiyaların artırılmasıdır. Məsələn, əlavə neft gəlirləri kənd təsərrüfatı, logistika, sənaye, enerji və ixrac infrastrukturu kimi sahələrə yönəldilərsə, yüksək neft qiymətindən yalnız cari büdcə xərcləri deyil, iqtisadiyyatın gələcək istehsal potensialı da faydalana bilər.
Lakin 125 dollarlıq neftin Azərbaycan üçün mənfi tərəfləri də var. Ən böyük risk odur ki, yüksək qiymət hökumətin gəlirlərinin müvəqqəti artımını uzunmüddətli gəlir kimi qəbul etməsinə səbəb ola bilər. Neft qiyməti geosiyasi böhran səbəbindən 125 dollara qalxıbsa, bu qiymətin davamlılığına zəmanət yoxdur. Böhran aradan qalxdıqdan sonra neft 80–90 dollar və ya daha aşağı səviyyəyə qayıda bilər. Bu halda yüksək qiymət dövründə artırılmış xərclər sonradan büdcə üçün yükə çevrilə bilər.
İkinci risk manatın məzənnəsi və daxili qiymətlərdir. Neft gəlirlərinin kəskin artması ölkəyə daha çox valyuta daxil olması deməkdir. Bu vəsaitin böyük hissəsi daxili iqtisadiyyata xərclənərsə, idxal və daxili tələbat arta, müəyyən sahələrdə qiymət təzyiqi yarana bilər. Yəni neft bahalaşması avtomatik olaraq əhalinin real gəlirlərinin eyni nisbətdə artması demək deyil.
Üçüncü və daha strateji risk neftdən asılılığın yenidən güclənməsidir. Neftin 125 dollara qalxması hökumətin maliyyə imkanlarını genişləndirir, amma bu, qeyri-neft sektorunda islahatların və diversifikasiyanın təxirə salınması üçün səbəbə çevrilməməlidir. Əksinə, yüksək qiymət dövrü neft gəlirlərindən asılılığı azaltmaq üçün ən əlverişli vaxtdır.
Bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: Azərbaycanın qazancı təkcə dünya qiymətindən asılı deyil. Faktiki gəlir hasilatın həcmi, Azərbaycanın hasilatdakı payı, AÇG üzrə müqavilə şərtləri, nəqliyyat və digər xərclərdən də asılıdır. Ona görə Azeri Light-in 124,76 dollar olması dövlətin hər satılan barrel üzrə eyni məbləğdə əlavə gəlir əldə etməsi anlamına gəlmir.
Ümumiyyətlə, 125 dollarlıq Azeri Light Azərbaycan üçün çox ciddi maliyyə imkanıdır, amma bu imkanın necə istifadə olunması qiymətin özündən daha vacibdir. Əgər əlavə gəlirlər ehtiyatların artırılmasına, borcun optimallaşdırılmasına və qeyri-neft iqtisadiyyatına investisiyaya yönəldilərsə, uzunmüddətli fayda yarada bilər. Əgər əsasən cari xərclərin genişləndirilməsinə sərf olunarsa, neft ucuzlaşanda həmin üstünlük sürətlə yox ola bilər.
Məhz buna görə Azərbaycanın hazırkı vəziyyətində əsas sual “neft 125 dollar olanda nə qədər əlavə pul qazanacağıq?” yox, “125 dollarlıq neftdən yaranan əlavə gəliri necə istifadə etmək olar ki, neft 70-80 dollara düşəndə Azərbaycan yenidən maliyyə problemi ilə üzləşməsin?” sualıdır.
Akif Nəsirli
