Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, zəngin elm və mədəniyyət irsinin təbliği hər zaman aktual məsələlərdən biri olaraq qalır. Tarixi keçmişin, milli dəyərlərin və mədəni irsin gənc nəslə düzgün çatdırılması cəmiyyətin milli şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, müasir dövrdə Azərbaycanı dünyaya tanıdan əsas amillərdən biri də ölkənin tarixi, mədəniyyəti və milli kimliyidir.
Globalinfo.az-a danışan tarixçi Faiq İsmayılov deyib ki, Azərbaycan tarixinin, milli dəyərlərinin və mədəni irsinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsini tarixi yaddaş, təhsil, milli kimlik, icma iştirakı, beynəlxalq tanıtım və iqtisadi istifadənin birlikdə qiymətləndirilməsi ilə müəyyən etmək daha doğru olar:
“Müasir dövrdə Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə tanıdılmasında və ölkənin müsbət imicinin formalaşdırılmasında onun zəngin tarixi, çoxəsrlik mədəni irsi və milli kimliyi mühüm rol oynayır. Azərbaycan yalnız təbii sərvətləri və iqtisadi potensialı ilə deyil, həm də qədim dövlətçilik ənənələri, zəngin maddi və qeyri-maddi mədəni irsi, milli adət-ənənələri, musiqisi, ədəbiyyatı, sənətkarlığı, memarlıq abidələri və multikultural dəyərləri ilə dünya ictimaiyyətinin diqqətini cəlb edir. Tarixi və mədəni irs Azərbaycanın beynəlxalq mədəni münasibətlər sistemində özünəməxsus mövqeyini müəyyənləşdirən əsas resurslardan biridir. Bu irsin qorunması, tədqiqi və beynəlxalq səviyyədə təbliği Azərbaycanın milli kimliyinin möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, ölkənin mədəni diplomatiyasının, turizm potensialının və beynəlxalq nüfuzunun inkişafına da xidmət edir. Bu baxımdan, Azərbaycan irsinin dünyaya təqdim olunması yalnız keçmişin tanıdılması deyil, həm də ölkənin müasir inkişaf modelinin, milli-mədəni dəyərlərinin və gələcəyə baxışının beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması vasitəsidir”.
F.İsmayılovun fikrincə, Azərbaycan bu sahədə əhəmiyyətli nəticələr əldə edib, lakin effektivliyin daha da yüksəldilməsi üçün sistemli yanaşmanın gücləndirilməsinə ehtiyac var:
“2026-cı ildə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Mədəniyyət Konsepsiyası milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və mədəniyyətin dayanıqlı inkişafını uzunmüddətli dövlət siyasətinin tərkibinə daxil edir. Konsepsiyanın icrasının monitorinqi və qiymətləndirilməsinin də nəzərdə tutulması mühüm üstünlükdür. Azərbaycanın UNESCO Ümumdünya İrs Siyahısında 5 irs obyekti, o cümlədən İçərişəhər, Qobustan, Şəkinin tarixi mərkəzi və Xınalıq-“Köç Yolu” mədəni landşaftı var. Qeyri-maddi irs sahəsində isə muğam, aşıq sənəti, xalçaçılıq, tar, kəlağayı, çovqan, Lahıc misgərlik sənəti, dolma, Dədə Qorqud irsi, balaban, Novruz, təndir sənətkarlığı və digər nümunələr UNESCO siyahılarında təmsil olunur. UNESCO hazırda Azərbaycanla bağlı 24 qeyri-maddi irs elementinin siyahılarda olduğunu göstərir”.
Tarixçi bildirib ki, abidələrin bərpası, muzeylərin yaradılması, tarixi şəhər mühitinin qorunması və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə irsin bərpası mühüm nəticələrdir:
“Lakin effektivlik yalnız “nə qədər abidə bərpa edildi?” sualı ilə ölçülməməlidir. Əsas məsələ bərpadan sonra həmin irsin necə qorunduğu, monitorinq edildiyi, elmi şəkildə sənədləşdirildiyi və cəmiyyətə inteqrasiya olunduğudur. Burada müəyyən problemlər qalır. Milli dəyərlər yalnız bayramlar, mərasimlər və folklor tədbirləri vasitəsilə deyil, ailə, məktəb, universitet, muzey, media, kino, ədəbiyyat, rəqəmsal platformalar və yaradıcı sənayelər vasitəsilə yaşadılmalıdır. Azərbaycanın tarixi, milli dəyərləri və mədəni irsinin qorunması sahəsində dövlət səviyyəsində effektivlik yüksək, beynəlxalq tanıdılma yüksək, icma və vətəndaş iştirakının sistemləşdirilməsi isə inkişaf etdirilməli istiqamət kimi qiymətləndirilə bilər. Ən böyük strateji vəzifə bundan sonra “qoruma” modelindən “qoruma + yaşatma + istifadə + ötürmə” modelinə keçməkdir”.
Faiq İsmayılov
F.İsmayılov deyib ki, tarixi keçmişin, milli-mənəvi dəyərlərin və zəngin mədəni irsin gənc nəslə obyektiv, sistemli və elmi əsaslara söykənən şəkildə çatdırılması cəmiyyətin milli şüurunun və tarixi yaddaşının formalaşmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir:
“Bu proses gənclərdə milli kimlik, vətənpərvərlik, tarixi məsuliyyət və mədəni irsə bağlılıq hisslərinin gücləndirilməsinə, eyni zamanda milli dəyərlərin nəsillərarası ötürülməsinə şərait yaradır. Buna görə də tarixi və mədəni irsin təhsil, elm, mədəniyyət və ictimai kommunikasiya vasitəsilə düzgün təqdim edilməsi milli kimliyin qorunmasının və davamlı inkişafının əsas şərtlərindən biri kimi qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, zəngin elm, ədəbiyyat, incəsənət və mədəniyyət irsinin öyrənilməsi, qorunması və təbliği hər zaman aktual məsələlərdən biri olaraq qalır. Bu irs yalnız keçmişin tarixi yaddaşını əks etdirən nümunələr toplusu deyil, həm də xalqın milli kimliyinin, mənəvi dəyərlərinin, tarixi şüurunun və dövlətçilik ənənələrinin formalaşmasında mühüm rol oynayan strateji resursdur”.
Tarixçinin sözlərinə görə, Azərbaycanın qədim və çoxşaxəli dövlətçilik ənənələri, müxtəlif tarixi dövrlərdə yaradılmış siyasi və hüquqi institutlar, şəhər mədəniyyəti, elm və maarifçilik ənənələri, zəngin ədəbi-bədii irs, xalq sənətkarlığı, musiqi, folklor, milli mətbəx, mərasimlər və adət-ənənələr xalqın tarixi inkişafının mühüm göstəriciləridir:
“Bu dəyərlərin sistemli şəkildə araşdırılması və gələcək nəsillərə çatdırılması milli yaddaşın davamlılığının təmin edilməsinə xidmət edir. Müasir dövrdə mədəni irsin təbliği yalnız ənənəvi informasiya vasitələri ilə məhdudlaşmamalıdır. Rəqəmsal texnologiyalar, elektron məlumat bazaları, virtual muzeylər, sənədli filmlər, sosial media, interaktiv xəritələr və təhsil proqramları vasitəsilə Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinin daha geniş auditoriyaya təqdim edilməsi mümkündür. Xüsusilə gənc nəslin bu prosesə cəlb edilməsi milli dəyərlərin mənimsənilməsi və onların müasir şəraitdə yaşadılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin və mədəni irsinin təbliği həm milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, həm də ölkənin beynəlxalq mədəni nüfuzunun gücləndirilməsi vasitəsi kimi qiymətləndirilməlidir. İrsin qorunması ilə yanaşı, onun elmi əsaslarla tədqiqi, müasir təqdimat üsulları ilə təbliği və davamlı şəkildə gələcək nəsillərə ötürülməsi milli inkişaf strategiyasının mühüm istiqamətlərindən biri olmalıdır”.
Qeyd: Material Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.
Mövzu: Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, elm və mədəniyyətinin təbliği.
Zaira Akifqızı
Globalinfo.az
