İran müharibəsi quru əməliyyatları mərhələsinə keçir. Tehranın Bəhreyn, İraq və Küveytə qurudan hücuma hazırlaşdığına dair məlumatlar yayılıb. Bununla yanaşı, ABŞ-ın da İrana quru müdaxiləsi gözlənilir. Hətta müharibə genişlənərsə, Azərbaycanla Türkiyənin də qarşıdurmaya cəlb edilməsi üçün addımların atıla biləcəyi vurğulanır.
Bu, nə dərəcədə realdır? Ölkə olaraq nələrə diqqət etməliyik?
Globalinfo.az-a danışan politoloq Əlimusa İbrahimov deyib ki, Azərbaycan, Türkiyə və İranı əhatə edən müharibə potensialı mürəkkəb və çoxşaxəli geosiyasi məsələdir:
“Birbaşa, rəsmi müharibə elanı ehtimal olunmasa da, bu ölkələrin daha geniş münaqişəyə cəlb olunması və ya birtərəfli qaydada müharibəyə başlaması riski ciddi narahatlıq doğurur. Münaqişəyə gətirib çıxara biləcək bir neçə ssenari var.
Birincisi, “Kürd kartı” və regional müdaxilə imkanlarıdır. Daha geniş müharibənin ən çox qeyd olunan katalizatoru ABŞ və İsrail tərəfindən İranda kürd qruplarının silahlandırılması potensialıdır. Məlum olduğu kimi, ABŞ və İsrail müharibənin əvvəlində bu kartdan istifadə etməyə cəhd göstərsələr də, uğur qazana bilmədilər. Amma bu vasitənin gündəlikdən silindiyini demək doğru olmazdı. Hazırda yenə də kürd faktoru Ankara üçün olduqca həssasdır.
Ankara öz sərhədləri boyunca istənilən silahlı kürd üsyanını birbaşa milli təhlükəsizliyinə təhdidi kimi qiymətləndirir. Türkiyə İraq və Suriyada terrorçu hesab etdiyi kürd qruplarına qarşı mübarizə aparmaq üçün uzun müddətdir ki, hərbi müdaxilələr həyata keçirir. İran kürdlərinin yenidən dövrəyə qaytarılması, onlara əhəmiyyətli rol ayrılması, Türkiyəni sərhədyanı üsyanın və regional qeyri-sabitliyin qarşısını almaq üçün genişmiqyaslı hərbi müdaxiləyə sövq edə bilər.
Türkiyənin yaxın müttəfiqi olan Azərbaycan kürd amilinin İranın şimal-qərbini qeyri-sabitləşdirə biləcəyindən, etnik gərginliyi alovlandıracağından və bölgədəki böyük azərbaycanlı azlığını təhlükə altına qoya biləcəyindən narahatdır. Bakı kürdlərin İran daxilində hərəkətinə qarşı çıxan Türkiyəni bütün sahələr üzrə dəstəkləyəcək.
Türkiyənin belə müdaxiləsi zəncirvari reaksiyaya səbəb ola bilər. Azərbaycan, Güney Azərbaycan bölgəsində öz həmvətənlərini qorumaq üçün yaranan fürsətdən istifadə edə bilər. Bu, potensial olaraq Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan kimi digər regional gücləri də cəlb edərək, İranın “balkanlaşmasına” gətirib çıxara bilər.
İkincisi, etnik gərginliklər və “azərbaycanlı” amilidir. Etnik məqam bütün münaqişələrdə kritik gərginlik ocağıdır. İranla münasibətdə də bu amil istisna deyil. Etnik azərbaycanlılar bu ölkənin əhalisinin, demək olar, yarısını təşkil edir.
Əgər Azərbaycan müttəfiqi Türkiyə tərəfindən ruhlandırılaraq İran azərbaycanlılarını səfərbər etməyə cəhd edərsə, bu, son dərəcə həssas etnik qırılma xəttinə toxunar. Bu, İranın qərb vilayətlərini proksi müharibə meydanına çevirə bilər.
Üçüncüsü, geosiyasi rəqabətlər və strateji dəhlizlərdir. Artıq realizasiya mərhələsində olan Zəngəzur dəhlizi əsas gərginlik mənbəyidir. Bu layihə Azərbaycanın qərb rayonlarını Ermənistan vasitəsilə Naxçıvana birləşdirməyi hədəfləyir. İran bu dəhlizi öz ərazi bütövlüyünə, həmçinin Ermənistana, Avropa və Avrasiyaya quru əlaqəsini kəsən geosiyasi təhdid kimi qiymətləndirir.
İran Naxçıvanın hava məkanını təhdid edərək və ora pilotsuz təyyarələr göndərərək Azərbaycanın infrastruktur layihələrinə qarşı təzyiq göstərməyə cəhd göstərə bilər. Bu, Tehranın strateji baxımdan zərərli hesab etdiyi bir layihə ilə bağlı Bakı və Ankaraya təzyiq göstərmək üçün birbaşa cəhddir.
Dördüncüsü, hərbi münasibətlər və birbaşa təxribatlardır. İran uzun müddətdir ki, Azərbaycanın İsrail silahlarının alınmasını da ehtiva edən hərbi əlaqələrini tənqid edir və bu əlaqələri özünə təhlükə sayır. Tehran Azərbaycan və Türkiyəni öz ərazilərinin İrana qarşı hücumlar üçün marşrut kimi istifadəsinə imkan verməmək barədə xəbərdarlıq edib.
Daha əvvəl İranın Azərbaycan sərhədi yaxınlığında hərbi təlimləri gərginliyi artırmışdı. Pilotsuz təyyarələr Naxçıvana zərbə endirmiş, Türkiyəni hədəf alan ballistik raket NATO tərəfindən zərərsizləşdirilmişdi.
Beşincisi, dəyişən regional güc dinamikasıdır. Türkiyə zəifləmiş İranın yarada biləcəyi potensial boşluğu doldurmaq üçün mövqe tutur ki, bu da Suriya və ümumilikdə Yaxın Şərqdə, Cənubi Qafqazda nüfuz uğrunda, Rusiya və İsraillə yeni geosiyasi rəqabətə səbəb olur. Regional dominantlıq uğrunda bu rəqabət Türkiyə və İranı daha birbaşa qarşıdurmaya sürükləyə biləcək yeni münaqişə nöqtələri yarada bilər”.
Əlimusa İbrahimov
Ekspert münaqişənin qarşısının alınması üçün görülə biləcək tədbirlərdən bəhs edib:
“Daha geniş müharibənin qarşısını almaq diplomatiya, gərginliyin azaldılması və strateji təmkin daxil olmaqla çoxistiqamətli yanaşma tələb edir.
ABŞ və İsrail açıq şəkildə dərk etməlidir ki, kürd qruplarını silahlandırmaq İranı zəiflətsə də, Türkiyənin müdaxiləsinə və regional zorakılıq dalğasına səbəb olmaq kimi böyük risk daşıyır. Belə bir strategiya geniş şəkildə İranı “balkanlaşdıra” biləcək təhlükəli oyun kimi qiymətləndirilir.
Bütün tərəflər Suriya vətəndaş müharibəsinə bənzər şəkildə münaqişənin digər ölkələri də cəlb edən bir qarmaqarışıqlığa çevrilməsinin qarşısını almağa üstünlük verməlidir. Bu vaxta qədər Türkiyə və Azərbaycanın ortaq məqsədi müharibənin yayılmasının qarşısını almağa diqqət yetirərək “öz yerində qalmaq və kənarda durmaq” olub.
Açıq rabitə kanallarının saxlanması həyati əhəmiyyət kəsb edir. Məsələn, Türkiyə İraqdakı kürd hakimiyyəti ilə yüksək səviyyəli danışıqlar apararaq onları münaqişəyə qarışmamağa çağırıb. İran və Türkiyə, eləcə də digər regional ölkələr arasında davamlı ikitərəfli məsləhətləşmələr vacibdir.
Bu, İran üçün əsas geosiyasi narazılıq mənbəyidir. Dəhlizlə bağlı İranın narahatlıqlarını aradan qaldıran, eyni zamanda regional əlaqə layihələrinə imkan verən diplomatik həll gərginliyin əsas mənbəyini azalda bilər. Bu, Azərbaycan, Ermənistan, Türkiyə və İranı əhatə edən mürəkkəb danışıqlar tələb edəcək.
Azərbaycan Tehranın hərəkətlərindən qəzəblənsə və cavab zərbəsi endirməyi düşünsə də, İrana qarşı açıq hərbi əməliyyat yüksək riskli strategiya hesab olunmalıdır. Coğrafi baxımdan Rusiya və İran arasında yerləşmiş Azərbaycan İranla qarşı-qarşıya dayanacaq hərbi potensiala indiki halda malik deyil. Məhz ona görə də bu vaxta qədər olduğu kimi, bundan sonra da neytral mövqe nümayiş etdirməlidir. Təbii ki, İran tərəfindən Azərbaycanın təhlükəsizliyini təhdid edən hər hansı addım atılarsa, Bakı bütün imkanlarından istifadə edərək ərazi bütövlüyünü qorumağa qalxacaq. Bu məsələdə Türkiyə həmişə olduğu kimi Azərbaycanın yanındadır”.
Politoloq bildirib ki, Türkiyə və Azərbaycan İsraillə münasibətlərini diqqətlə idarə etməlidir:
“Bakı Təl-Əvivin yaxın tərəfdaşı olsa, Ankara yüksək səviyyəli əlaqələri dayandırsa da, onların ittifaqı daha geniş müharibənin qarşısını almaq kimi bir ortaq maraq üzərində qurulub.
Bütün ssenarilər region dövlətləri arasında birbaşa müharibənin baş verəcəyini istisna etmir, lakin son hadisələr fonunda region “barıt çəlləyinə” çevrilib. Münaqişənin əsas hərəkətverici qüvvələri etnik gərginliklər, strateji dəhlizlər ətrafında geosiyasi rəqabətlər və xarici güclərin kürd qruplarından proksi kimi istifadə etmək potensialıdır. Daha geniş müharibənin qarşısının alınması bütün tərəflərin strateji təmkinindən, Zəngəzur dəhlizi kimi əsas narazılıqları həll etmək üçün möhkəm diplomatiyadan və münaqişənin yayılmasının qarşısını almaq üçün birgə səylərdən asılıdır”.
Turan Rzayev
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
