ABŞ-ın İranın neft və neft-kimya sektoru ilə bağlı bəzi sanksiyaları 21 avqust 2026-cı ilədək müvəqqəti yumşaltması beynəlxalq enerji bazarlarında diqqətlə izlənilən hadisələrdən biridir. Qərara əsasən, İran neftinin və neft məhsullarının istehsalı, satışı, daşınması və saxlanılması ilə bağlı müəyyən əməliyyatlara icazə verilir. Bundan əlavə, logistika, sığorta, gəmiçilik və ödəniş mexanizmlərinə tətbiq olunan məhdudiyyətlərin bir hissəsinin aradan qaldırılması İran neftinin beynəlxalq bazarlara çıxışını əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdıra bilər.
Bu qərar ilk baxışdan texniki xarakter daşısa da, əslində onun arxasında daha geniş geosiyasi və iqtisadi proseslərin dayandığı görünür. Son aylarda Yaxın Şərqdə yaşanan gərginliklər, İranın hərbi və iqtisadi potensialına vurulan zərbələr, eyni zamanda dünya enerji bazarında sabitliyə olan ehtiyac Vaşinqtonu daha çevik siyasət yürütməyə sövq etmiş ola bilər.
Bir sıra siyasi müşahidəçilər hesab edir ki, yaxın aylarda ABŞ və İran arasında münasibətlərin müəyyən normallaşma mərhələsinə keçməsi ehtimalı mövcuddur. Belə bir ssenaridə sanksiyaların qismən yumşaldılması daha geniş siyasi anlaşmanın ilkin elementi kimi çıxış edə bilər. İranın son illərdə üzləşdiyi iqtisadi təzyiqlər, maliyyə məhdudiyyətləri və xarici ticarət problemləri ölkənin manevr imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırıb. Bu səbəbdən Tehran üçün beynəlxalq iqtisadi sistemə qismən də olsa geri dönüş həyati əhəmiyyət daşıyır.
ABŞ tərəfi üçün isə əsas məqsədin İranı tamamilə təcrid etməkdən daha çox onun davranışlarını nəzarət olunan çərçivəyə salmaq olduğu barədə fikirlər mövcuddur. Vaşinqton üçün regionun tamamilə destabilizasiyası və ya İran daxilində nəzarətsiz proseslərin başlaması əlavə risklər yarada bilər. Buna görə də bəzi ekspertlər ABŞ-ın uzunmüddətli perspektivdə zəifləmiş, lakin sabit və idarəolunan İran modelinə üstünlük verdiyini düşünürlər.
Əgər yaxın aylarda tərəflər arasında siyasi razılaşma əldə olunarsa, bunun qlobal neft bazarına təsiri olduqca əhəmiyyətli ola bilər. Hazırda dünya bazarında neft qiymətlərinə təsir edən əsas amillərdən biri geosiyasi risklərdir. İranın bazara daha böyük həcmdə qayıtması isə əlavə təklif formalaşdıracaq. Bu, xüsusilə OPEC+ ölkələrinin hasilat siyasətinə ciddi təsir göstərə bilər.
İran dünyanın ən böyük sübut olunmuş neft və qaz ehtiyatlarına malik ölkələrindən biridir. Sanksiyaların daha da yumşaldılması və ya tam ləğvi halında ölkənin ixrac potensialının qısa müddətdə yüz minlərlə, daha sonra isə milyon barelərlə artması mümkündür. Belə bir vəziyyət qlobal bazarda təklif bolluğu yaradaraq neft qiymətləri üzərində aşağı istiqamətli təzyiq formalaşdıra bilər.
Bununla yanaşı, bazar yalnız İran amili ilə formalaşmır. Dünya iqtisadiyyatının artım tempi, Çin iqtisadiyyatının vəziyyəti, OPEC+ qərarları və ABŞ enerji istehsalı da qiymətlərin gələcək trayektoriyasını müəyyənləşdirəcək. Lakin İran neftinin bazara qayıdışı istənilən halda qiymətlərin kəskin yüksəliş ehtimalını zəiflədən amillərdən biri olacaq.
Bu proses Azərbaycan üçün də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan iqtisadiyyatında enerji sektorunun rolu hələ də böyük olaraq qalır və dövlət büdcəsinin mühüm hissəsi neft-qaz gəlirləri hesabına formalaşır. Əgər İran neftinin bazara daha geniş həcmdə qayıtması nəticəsində dünya bazarında qiymətlər aşağı düşərsə, bu, Azərbaycanın neft ixracından əldə etdiyi gəlirlərə müəyyən mənfi təsir göstərə bilər.
Digər tərəfdən, regionda gərginliyin azalması Azərbaycan üçün müsbət amildir. Son illərdə Yaxın Şərqdə hərbi eskalasiya ehtimalı enerji bazarlarında risk mükafatı yaradır və qiymətləri süni şəkildə yüksəldirdi. Gərginliyin azalması nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsizliyini artırar, regional ticarəti genişləndirər və investisiya mühitini yaxşılaşdıra bilər.
İran üzərində beynəlxalq təzyiqlərin azalması və ABŞ-İran münasibətlərində mümkün normallaşma fonunda uzun illərdir müzakirə olunan TRRIP (Trans-Regional Rail and Infrastructure Project) kimi iri regional nəqliyyat və logistika layihələrinin reallaşma ehtimalı da yüksələ bilər. İranın qlobal maliyyə və ticarət sisteminə daha aktiv inteqrasiyası Şərqlə Qərbi, həmçinin Şimal ilə Cənubu birləşdirən nəqliyyat dəhlizlərinin iqtisadi səmərəliliyini artıracaq. Bu vəziyyət Azərbaycanın da daxil olduğu regional tranzit marşrutlarının əhəmiyyətini yüksəldərək ölkənin logistika mərkəzi kimi rolunu gücləndirə bilər. Eyni zamanda, İranın beynəlxalq bazarlara daha açıq şəkildə çıxışı regionda yeni infrastruktur investisiyalarını təşviq edə, yükdaşımaların həcmini artıra və Avrasiya məkanında formalaşan yeni ticarət zəncirlərinin inkişafını sürətləndirə bilər. Əgər Vaşinqton və Tehran arasında daha genişmiqyaslı siyasi anlaşma əldə olunarsa, hazırda siyasi risklər səbəbindən ləngiyən bir sıra regional nəqliyyat və enerji layihələrinin, o cümlədən TRRIP istiqamətində təşəbbüslərin praktik mərhələyə keçməsi üçün daha əlverişli şərait yarana bilər.
Nəticə etibarilə, ABŞ-ın İranla bağlı sanksiyalarda tətbiq etdiyi yumşalma təkcə enerji sektoruna aid texniki qərar deyil. Bu addım həm qlobal enerji bazarının gələcək dinamikasına, həm də Yaxın Şərqin geosiyasi mənzərəsinə təsir göstərə biləcək daha geniş proseslərin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər yaxın aylarda Vaşinqton və Tehran arasında daha geniş siyasi anlaşma əldə olunarsa, dünya enerji bazarında yeni balans formalaşa, neft qiymətləri üzərində aşağı istiqamətli təzyiq güclənə və regionda daha sabit geosiyasi mühit yarana bilər. Belə bir şəraitdə Azərbaycan həm yeni iqtisadi çağırışlarla, həm də yeni regional imkanlarla üz-üzə qalacaq.
Akif Nəsirli
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
