Son illərdə Azərbaycanda boşanmaların sürətlə artması artıq təkcə ailə məsələsi deyil, sosial və demoqrafik problem kimi müzakirə olunur. 2025-ci ilin ilk iki ayında ölkədə 3 min 376 boşanmanın qeydə alınması və hər min nəfərə düşən boşanma sayının 2-yə çatması göstərir ki, ailə institutunda ciddi dəyişikliklər baş verir. Bu göstərici 2023-2024-cü illərdə qeydə alınan rekord səviyyədən cüzi aşağı olsa da, Azərbaycan son 85 ilin ən yüksək boşanma dövrünü yaşayır. Maraqlıdır ki, bu qədər yüksək göstərici sonuncu dəfə yalnız 1990-cı ildə müşahidə edilmişdi.
Müqayisə göstərir ki, Azərbaycan artıq boşanma səviyyəsinə görə bir çox Avropa ölkəsini geridə qoyur. Gürcüstan, Latviya və Litvadan sonra regionun ən yüksək göstəricilərindən biri Azərbaycandadır. Hətta İsveç, Finlandiya kimi uzun illər fərdi həyat tərzi ilə seçilən Skandinaviya ölkələri ilə eyni səviyyəyə yaxınlaşması diqqət çəkir. Avropa Birliyində orta göstərici 1,6 olduğu halda, Azərbaycanda bu rəqəmin 2-2,1 olması ailə münasibətlərində transformasiyanın daha sürətli getdiyini göstərir.
Ekspertlər hesab edir ki, boşanmaların artmasının əsas səbəblərindən biri cəmiyyətin sürətli sosial dəyişikliklərə məruz qalmasıdır. Əvvəllər iqtisadi və sosial asılılıq səbəbindən uzunömürlü görünən ailələr indi fərqli reallıqla üz-üzədir. Qadınların təhsil səviyyəsinin yüksəlməsi, iqtisadi müstəqilliyin artması və şəxsi azadlıqlara münasibətin dəyişməsi ailədaxili münasibətlərin strukturunu dəyişib. Avropa statistikasında da oxşar tendensiya müşahidə olunur. Eurostat qeyd edir ki, son onilliklərdə Avropada nikahların sayı azalıb, boşanmalar isə uzun müddətdə iki dəfə artıb.
Avropalı ailə sosioloqları hesab edirlər ki, müasir dövrdə ailələr əvvəlki kimi “məcburi birlik” prinsipi ilə deyil, emosional uyğunluq əsasında formalaşır. Bu uyğunluq pozulduqda insanlar münasibəti davam etdirməkdə maraqlı olmurlar. Skandinaviya ölkələri ilə bağlı araşdırmalarda göstərilir ki, insanlar artıq münasibətlərdə psixoloji rahatlığı əsas meyar hesab edir və toksik münasibətlərə dözümlülük əvvəlki dövrlərlə müqayisədə xeyli azalıb. Reddit və Avropa ictimai müzakirələrində də tez-tez vurğulanır ki, bir çox insanlar boşanmanı ailənin dağılması deyil, uğursuz münasibətdən çıxış yolu kimi qiymətləndirirlər.
Azərbaycanda isə problemin bir neçə spesifik səbəbi də var. Erkən evliliklər, tərəflərin bir-birini kifayət qədər tanımadan ailə qurması, sosial şəbəkələrin münasibətlərə təsiri, iqtisadi təzyiqlər və mənzil problemi boşanmaları artıran əsas amillər sayılır. Eyni zamanda boşanma prosesində birbasa iştirak edən vəkillər deyir ki, Azərbaycanda boşanmaların böyük əksəriyyəti sosial-iqtisadi sıxıntılardan qaynaqlanır. Xüsusilə son illərdə həyat xərclərinin artması gənc ailələrdə gərginliyi yüksəldib. Maddi çətinliklər ailədaxili konfliktləri daha da dərinləşdirir. Bununla yanaşı, ailələrin psixoloji dəstək və peşəkar məsləhət xidmətlərinə çıxış imkanları da məhduddur.
Digər mühüm məqam gözləntilərin dəyişməsidir. Əvvəlki nəsillərdə ailə daha çox sosial məsuliyyət və ənənə üzərində qurulurdusa, indiki nəsildə emosional məmnunluq və fərdi xoşbəxtlik daha ön plana çıxır. Bu dəyişiklik yalnız Azərbaycanda deyil, bütün Avropada müşahidə olunur. Eurostat məlumatları göstərir ki, Avropada nikahdan kənar doğumların artması və nikahların azalması ailə modelinin dəyişdiyini ortaya qoyur.
Mütəxəssislər hesab edir ki, boşanmaların qarşısını yalnız hüquqi mexanizmlərlə almaq mümkün deyil. Əsas çıxış yolu ailə institutunun sosial və psixoloji baxımdan gücləndirilməsidir. Məktəblərdə ailə psixologiyası və münasibət mədəniyyəti ilə bağlı maarifləndirmənin aparılması, nikahdan əvvəl psixoloji konsultasiyaların təşviqi, gənc ailələr üçün sosial dəstək proqramlarının genişləndirilməsi vacib hesab olunur. Avropanın bəzi ölkələrində tətbiq edilən ailə mediatorluğu və pulsuz psixoloji yardım modelləri Azərbaycanda da faydalı ola bilər.
Bəzi ekspertlər isə boşanmaların artmasını yalnız neqativ tendensiya kimi qiymətləndirməyin düzgün olmadığını deyirlər. Onların fikrincə, əvvəllər zorakılıq və ya ağır psixoloji təzyiq olan ailələrdə insanlar cəmiyyət qorxusundan ayrılmırdı. İndi isə insanlar daha sərbəst qərar verir. Buna görə də yüksək boşanma statistikası müəyyən mənada cəmiyyətdə fərdi hüquq və seçim imkanlarının artmasının da göstəricisi sayılır. Lakin uzunmüddətli perspektivdə ailə institutunun zəifləməsi doğum səviyyəsinə, uşaqların sosial inkişafına və ümumi demoqrafik vəziyyətə ciddi təsir göstərir.
Bu səbəbdən Azərbaycanda boşanma statistikasının rekord həddə çatması yalnız rəqəm deyil, dəyişən cəmiyyətin aynası kimi qiymətləndirilir. Ölkə həm ənənəvi ailə modeli, həm də müasir fərdi həyat tərzi arasında yeni tarazlıq axtarışındadır.
Avropada hər 1000 nəfərə düşsən boşanmanın sayı
Gürcüstan 3,7
Latviya 2,8
Litva 2,5
Türkiyə 2,2
Estoniya 2,1
Azərbaycan 2,1
İsveç 2,1
Finlandiya 2,1
Albaniya 2
Macarıstan 1,9
Çexiya 1,9
İsveçrə 1,8
Lüksemburq 1,8
İspaniya 1,7
Avstriya 1,6
Polşa 1,6
Serbiya 1,6
Slovakiya 1,5
Portuqaliya 1,5
Yunanıstan 1,5
Almaniya 1,5
Niderland 1,4
Bolqarıstan 1,3
Xorvatiya 1,3
İtaliya 1,3
Rumıniya 1,1
Sloveniya 1
Malta 0,9
Akif Nəsirli
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
