Globalinfo.az İran-İsrail müharibəsi mövzusunda pakistanlı geosiyasi analitik, Praqada fəaliyyət göstərən Karlov Universitetinin Semiotika və Kommunikasiya Fəlsəfəsi Departamentinin fəlsəfə doktoru Şaziyə Ənvər Şimadan müsahibə alıb.
Həmin müsahibəni təqdim edirik:
– Xanım Şaziyə, İran-İsrail savaşı bitsə də münaqişənin tam həll olunduğunu demək olmaz. İranın hava məkanını tam açmaması onu deməyə əsas verir ki, İsrail yenidən hücum edə bilər. O, hücumu İranın onun təhlükəsizliyinə təhdid yaratması ilə izah edir. İran isə bunu təkzib edir. İran nüvə zənginləşdirməsi proqramını davam etdirəcəkmi? Ümumiyyətlə, 12 günlük savaşda İsrail, ABŞ və İran nə qazandı və nə itirdilər?
– Müharibədə qazanmaq və uduzmaq məsələsinə gəlincə, İsrail bu on iki günlük müharibədə uduzan tərəf oldu. İsrailin özünün yenilməzliyi və cəzasızlığı ilə bağlı yaratdığı mif dağıdıldı. Bununla belə, fikrimcə, İran da Qlobal Cənub və Qlobal Şimal arasında dreyf edərkən strateji qeyri-müəyyənliyə görə ağır zərbə aldı. İranın Rusiya ilə Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq sazişi imzalayaraq təhlükəsizlik çətirinin altına girmək istəməməsi ona ciddi ziyan vurdu. Rusiyadan S-400 sistemi almamaq qərarı da böyük strateji səhv addım idi.
İran kəşfiyyatına sızma səviyyəsi ən azı İsmayıl Haniyə və Seyid Həsən Nəsrullaha qarşı sui-qəsd cəhdləri ilə bağlı təhlükəsizliyinin pozulması aktlarından sonra düzəldilməli idi. Bunun əvəzində İran eyni kəşfiyyat strukturunu saxladı və nəticədə bu, ölkə daxilində kütləvi sui-qəsd kampaniyasında özünü göstərdi.
Netanyahu açıq şəkildə bildirdi ki, İsrail İran üçün “Liviya həlli” axtarır, yəni hakimiyyətin və rejimin dəyişdirilməsi. Nüvə məsələsi, məncə, ikinci dərəcəli məsələdir və İran buna görə məsuliyyət daşıyır. Uranı 60%-ə qədər zənginləşdirməyə qərar verərək və bunun dinc məqsədlər üçün olduğunu iddia edərək, İran əslində nüvə silahı əldə etmədən özünü nüvə inkişafı ərəfəsində olan bir dövlətə çevirdi. Bu, təbii olaraq Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı (JCPOA) üçün bəhanə verdi. Bundan əlavə, İran danışıqlar tələsinə düşdü və Palantir (texnologiya şirkəti. -red) və Mosaic (qabaqcıl məlumat təhlili platforması. –red) vasitəsilə guya məlumatları toplayıb ABŞ və İsraillə paylaşan MAQATE-nin ölkəyə daxil olmasına icazə verdi.
– Bu münaqişədə rəsmi Bakının vasitəçilik potensialını və perspektivini necə dəyərləndirirsiniz?
– Bakının İsraillə güclü əlaqələri var və İranla da oxşar münasibətləri inkişaf etdirməsi elə vəziyyət yarada bilər ki, İran Azərbaycanı potensial vasitəçi hesab etsin. Lakin, bildiyimə görə, İranın Bakıya qarşı ədavət hissi var və indiki şəraitdə İranın bu vasitəçiliyə razılıq verməsi ehtimalı çox azdır.
– İddiaya görə, ABŞ-ın İranın üç nüvə obyektinə hücumu manipulyativ xarakter daşıyırdı, əvvəlcədən razılaşdırılmışdı və İsrailin “sözünü yerə salmamaq” üçün idi. Bu barədə nə deyə bilərsiz?
– Üç nüvə obyektinə edilən hücumlar, fikrimcə, simvolik idi – Qətərdəki ABŞ aviabazasına edilən əks-hücum kimi. Hər iki hədəfin əvvəlcədən təxliyyə edildiyi və minimal ziyan dəydiyi bildirilir. İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatına gəldikdə, bəzi sübutlar onun gizli bir yerdə təhlükəsiz vəziyyətdə olduğunu göstərir.
Daha əvvəl də qeyd etdiyim kimi, İranın nüvə silahı əldə etmədən nüvə dövləti ərəfəsində olmaq qərarı onun üçün ölümcül oldu. İndi İranın qarşısında iki seçim qalıb: Nüvə silahından çəkinmə; Çin və Rusiyanın təklifi ilə razılaşıb vahid təhlükəsizlik üçün çəkindirmə paketini imzalamaq.
– Məlumata görə, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu 7 iyulda ABŞ-a səfəri və Prezident Donald Trampla görüşündə İrana yenidən hava zərbələrinin endirilməsi ətrafında müzakirə aparıb. “Axios” portalının məlumatına görə, İsrail hakimiyyəti hesab edir ki, Tehran zənginləşdirilmiş uranı zədələnmiş nüvə obyektlərindən çıxararsa, ABŞ prezidenti Donald Tramp İslam Respublikasına qarşı yeni hücumları təsdiqləyə bilər. Bununla yanaşı, ABŞ İranla əlaqəli 22 xarici şirkətə sanksiya tətbiq edib. Qərar bu şirkətlərin İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) bir bölməsinə fayda gətirən İran neftinin satışını asanlaşdırması ilə əlaqədar verilib. ABŞ bu dəfə İranla danışıqları dəstəkləyəcək, yoxsa ona hücumu?
Şaziyə Ənvər Şima
– Tramp MAGA (Make America Great Again – red.) ictimaiyyəti ilə İsrailin radikal xətt tərəfdarları arasında dreyf etməyə çalışır. Və İranın nüvə obyektlərinin məhvedilməsi ilə bağlı gücləndirilmiş ritorika ilə yanaşı, simvolik hücumlar MAGA kütləsi üçün kifayət edə bilər. Bununla belə, Trampın ətrafındakı sionist lobbisi rejim dəyişikliyi əməliyyatının diplomatik kamuflyaj edilməsindan narazıdır. Onlar İranın tam təslim olmasını və Balkanlaşmasını – fəaliyyətsiz, Suriyaya bənzər, manipulyasiya və manevr etmək imkanı olan bir dövlət olmasını istəyirlər. Beləliklə, Tramp nüvə proqramını hədəfə almaq bəhanəsi ilə də olsa, yenidən İrana hücum etmək üçün təzyiq altındadır.
İran üçün reallığı dərk etmək və təhdidi dəqiq qiymətləndirmək vaxtıdır. Düşünürəm ki, Tehran hökumətinin dəhlizlərində Qərbə yaxınlaşma ideyası tərəfdarlarından ibarət bir qrup var. Onlar strateji qeyri-müəyyənlik yaradır və İranı gərəksiz yerə riskə atır. İran onsuz da kifayət qədər sanksiyaya məruz qalıb, lakin o, bundan sağ çıxıb. Yeni sanksiyalar heç bir ciddi əlavə yük yaratmayacaq. İran onu anlamalıdır ki, onun gələcəyi regionla bağlıdır və Qərbin İsraildən istifadə edərək regionda sabitliyi pozmaq kimi uzun illər davam edən strategiyasından əl çəkəcəyinə ümid etmək vaxt itkisidir.
– Münaqişənin yaxın zamanda yenidən alovlanması ehtimalı nə qədərdir? Müharibə şiddətlənərsə və daha dağıdıcı olarsa, İranda yaşayan 40 milyon azərbaycanlının taleyi necə olacaq?
– Əgər İrana yenidən hücum edilərsə və hücum strateji xarakter daşımasa, bunun əvəzində ayrıseçkilik etmədən bombardman edilərsə, İran əhalisi fars, kürd, bəluc və ya azərbaycanlı olmaqla bütün etnik qruplar böyük itkilərə məruz qalacaq. Bununla belə, nəticə etibarilə İranın çoxmillətli milli dövlət olduğunu etiraf etməliyik. Bu etnik qruplar bəzən qırılma nöqtəsi kimi çıxış edə bilər, lakin bəzən də güc mənbəyi kimi xidmət edir.
– İsrail və ABŞ İranda hakimiyyətdə kimi görmək istəyir? İndiki İran iqtidarı üçün həyati təhlükə varmı?
– İndiki İran hökuməti həqiqətən də ekzistensial (mövcudluq. –red) təhlükə ilə üz-üzədir. Bu, 12 günlük müharibə zamanı, İran əhalisinin böyük ölçüdə birləşdiyi və rejimin arxasında dayandığı zaman aydın oldu. Bu da Rza şahın oğlunu hakimiyyətə gətirməyə yönəlmiş hər hansı rejim dəyişikliyi əməliyyatından imtina etdiklərini açıq şəkildə göstərirdi. Bununla belə, İsrail üçün İranın hazırkı hökumətinin istefaya göndərilməsi növbəti mərhələyə keçmək üçün vacibdir ki, bu da artıq başlamışdır. Suriyadakı HTŞ və Əl-Culani ilə bağlı məlumatlar onu deməyə əsas verir ki, İraq, Livan və İordaniyaya gözlənilən hücumlar hazırkı Suriya rejimi tərəfindən İsrail üçün idarə oluna bilən bir bölgə yaratmaq məqsədi daşıyır. Bu kontekstdə İran, daha dəqiq desək, onun indiki hökuməti həlledici bənd olaraq qalır.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
Həmçinin oxuyun
