Vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət anlayışları müasir siyasi diskursda çox zaman idealist və universal dəyərlər kimi təqdim olunur. Lakin bu anlayışların hər bir ölkədə eyni formada tətbiq edilməsi nə realdır, nə də məqsədəuyğundur. Xüsusilə post-sovet məkanında, mürəkkəb geosiyasi mühitdə yerləşən, müharibə təcrübəsi yaşamış və milli təhlükəsizlik məsələləri hələ də gündəmdə olan Azərbaycan üçün vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət quruculuğu yalnız abstrakt azadlıqlar kontekstində deyil, ilk növbədə dövlət maraqları və milli təhlükəsizlik çərçivəsində dəyərləndirilməlidir.
Azərbaycan cəmiyyətinin formalaşma prosesi klassik Qərb modellərindən fərqli tarixi və sosial şərtlər daxilində baş verib. Uzun müddət imperiya idarəçiliyi, daha sonra sovet sistemi çərçivəsində yaşayan cəmiyyət üçün dövlət anlayışı xaosun qarşısını alan əsas institut kimi qəbul olunub. Müstəqillik dövründə isə bu anlayış daha da möhkəmlənib. Qarabağ münaqişəsi, ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizə və regional təhdidlər Azərbaycan cəmiyyətində güclü dövlət modelinə sosial sifariş yaradıb.
Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğunda əsas mərhələ 1995-ci il Konstitusiyasının qəbul edilməsi ilə başlayır. Bu sənəd dövlət hakimiyyətinin bölgüsü prinsipini, insan hüquq və azadlıqlarının təminatını, mülkiyyət toxunulmazlığını və qanunun aliliyini əsas prinsip kimi təsbit etdi. Ulu öndər Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə formalaşan bu konstitusion sistem ölkədə siyasi sabitliyin və hüquqi çərçivənin əsasını qoydu.
Sonrakı illərdə məhkəmə-hüquq islahatları mərhələli şəkildə həyata keçirildi. Üçpilləli məhkəmə sistemi formalaşdırıldı, Konstitusiya Məhkəməsi yaradıldı, hakimlərin seçilməsi və fəaliyyət mexanizmləri beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırıldı. Xüsusilə 2000-ci illərdən etibarən məhkəmələrin institusional müstəqilliyinin artırılması istiqamətində addımlar atıldı.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə hüquqi dövlət quruculuğu daha praktik və funksional xarakter aldı. Elektron məhkəmə sistemi, “ASAN xidmət” modeli, rəqəmsal dövlət idarəçiliyi hüquqi münasibətlərin şəffaflığını və əlçatanlığını artırdı. “ASAN xidmət” təkcə korrupsiyaya qarşı mübarizə mexanizmi deyil, həm də vətəndaş–dövlət münasibətlərində etimadın gücləndirilməsi baxımından mühüm institusional yenilikdir.
Bununla yanaşı, 2019-cu ildən etibarən məhkəmə-hüquq sistemində genişmiqyaslı islahatlar paketi həyata keçirildi. Hakimlərin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi mexanizmi təkmilləşdirildi, ixtisaslaşmış məhkəmələr yaradıldı, sahibkarlıq mühitinin hüquqi müdafiəsi gücləndirildi. Bu islahatların əsas məqsədi hüququn yalnız formal deyil, real işlək mexanizmə çevrilməsidir.
Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyəti anlayışı tez-tez yanlış təqdim olunur. Bəzi yanaşmalarda vətəndaş cəmiyyəti dövlətə alternativ və ya dövlətə qarşı mövqe kimi göstərilir. Halbuki Azərbaycan modeli vətəndaş cəmiyyətini dövlətin zəiflədilməsi aləti deyil, dövlətin dayanıqlığını artıran tamamlayıcı mexanizm kimi nəzərdə tutur.
Qeyri-hökumət təşkilatları, ictimai birliklər və fondlar ölkədə sosial problemlərin həlli, maarifləndirmə, humanitar və mədəni layihələrin icrasında aktiv rol oynayır. Dövlət bu strukturların fəaliyyətini tam sərbəst buraxmaqla yanaşı, onların maliyyə şəffaflığını və milli təhlükəsizlik maraqlarına uyğunluğunu da nəzarətdə saxlayır. Bu yanaşma xüsusilə xarici təsir risklərinin yüksək olduğu region üçün rasional seçimdir.
Prezident yanında QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin yaradılması və sonradan fəaliyyətinin genişləndirilməsi dövlət–vətəndaş cəmiyyəti əməkdaşlığının institusional əsasını formalaşdırdı. Minlərlə layihə sosial rifah, vətənpərvərlik, Qarabağ mövzusu, şəhid ailələri və qazilərin dəstəklənməsi istiqamətində həyata keçirilib.
44 günlük Vətən müharibəsi və post-müharibə dövrü vətəndaş cəmiyyəti ilə dövlətin sinerjisinin bariz nümunəsini ortaya qoydu. Müharibə zamanı və sonrasında könüllü təşəbbüslər, humanitar kampaniyalar, informasiya müharibəsində ictimai fəallıq milli həmrəyliyin real ifadəsinə çevrildi. Bu mərhələdə vətəndaş cəmiyyəti dövlətin strateji xəttini dəstəkləyən milli mobilizasiya vasitəsi kimi çıxış etdi.
Azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa-quruculuq işlərində ictimai nəzarət mexanizmlərinin formalaşdırılması da yeni mərhələnin göstəricisidir. Media, QHT-lər və ekspert icması bu prosesdə həm məlumatlandırıcı, həm də təklifverici rol oynayır.
Azərbaycanda hüquqi dövlət və vətəndaş cəmiyyəti modeli tənqidə açıqdır, lakin destruktiv fəaliyyətə qarşı həssasdır. Dövlət institutlarını zəiflətməyə, xarici siyasi gündəmlərə xidmət edən fəaliyyətlər vətəndaş cəmiyyəti adı altında legitimləşdirilə bilməz. Bu baxımdan, Azərbaycan dövləti hüquqi mexanizmlər vasitəsilə sərhədləri dəqiq müəyyən edir: tənqid mümkündür, lakin milli maraqlara zidd xətt qırmızı xətdir.
Bu yanaşma təhlükəsizlik yönümlü idarəetmə fəlsəfəsidir. Regional münaqişələr, informasiya müharibələri və geopolitik təzyiqlər fonunda dövlətin özünü müdafiə refleksi hüquqi çərçivədə saxlanılır.
Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət quruculuğu Qərb standartlarının kor-koranə tətbiqi deyil, milli maraqlara uyğunlaşdırılmış suveren modeldir. Dövlət güclüdür, amma qapalı deyil; nəzarət edir, amma tam boğmur; islahat aparır, amma xaosa yol vermir. Bu modelin əsas üstünlüyü sabitlik, idarəolunan inkişaf və milli dövlətçiliyin qorunmasıdır.
Gələcək mərhələdə əsas çağırış hüquqi mexanizmlərin daha da dərinləşdirilməsi, ictimai iştirakçılığın keyfiyyətcə artırılması və vətəndaş məsuliyyətinin gücləndirilməsidir. Güclü dövlət – şüurlu cəmiyyət – işlək hüquq üçbucağı Azərbaycanın strateji yol xəritəsinin əsasını təşkil edir.
Qeyd: Material Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanmışdır.
Mövzu: vətəndaş cəmiyyəti, hüquqi dövlət quruculuğu;
Turan Rzayev
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
