Deputat Fazil Mustafanın Səfəvilər İmperiyası və onun qurucusu Şah İsmayılla bağlı səsləndirdiyi fikirlər böyük müzakirələrə səbəb olub.
Tarixçi Faiq İsmayılov Globalinfo.az-a müsahibəsində sözügedən mövzu ətrafında qalmaqallı iddialara və qaranlıq məqamlara aydınlıq gətirib.
Müsahibəni təqdim edirik:
– Şah İsmayılı qəddar və amansız hökmdar kimi təqdim edənlər nə dərəcədə haqlıdırlar? Doğrudanmı o, insanları yağ qazanına atmaq kimi qeyri-adi edam üsullarının tətbiqinə göstəriş verib? Bu iddiaların mənbəyi nədir və tarixi faktlar bu barədə nə deyir?
– Şah İsmayıl haqqında təhlillər yalnız müəyyən tarixi faktlara əsaslanmalı və birtərəfli xarakter daşımamalıdır. Şah İsmayılın fəaliyyəti ilə bağlı tarixşünaslıqda fərqli qiymətləndirmələr mövcuddur. Onu yalnız qəddar və amansız hökmdar kimi təqdim etmək tarixi reallığı tam əks etdirmir.
Bir tərəfdən, XVI əsrin bir çox hökmdarları kimi, Şah İsmayıl da hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün hərbi zorakılıqdan istifadə edib. O, rəqiblərinə qarşı sərt cəza tədbirləri tətbiq edib və bəzi şəhərlərin ələ keçirilməsi zamanı qırğınlar baş verib. Lakin həmin dövrün siyasi və hərbi reallıqları nəzərə alınmadan bu hadisələri yalnız müasir meyarlarla qiymətləndirmək obyektiv yanaşma olmaz.
Digər tərəfdən, Şah İsmayıl 1501-ci ildə Səfəvilər dövlətini quraraq Azərbaycan tarixində mühüm dövlətçilik ənənəsinin formalaşmasına töhfə verib. Onun hakimiyyəti dövründə mərkəzləşdirilmiş dövlət idarəçiliyinin əsasları möhkəmləndirilib. Eyni zamanda, Azərbaycan türkcəsində yüksək səviyyəli poeziya yaradıb və “Xətai” təxəllüsü ilə tanınıb. Onun fəaliyyəti nəticəsində regionun siyasi xəritəsində mühüm dəyişikliklər baş verib.
Şah İsmayılı qəddar və amansız hökmdar adlandırmağa əsas verən müəyyən tarixi faktlar mövcuddur. Lakin onu yalnız bu xüsusiyyətlərlə xarakterizə etmək elmi baxımdan obyektiv yanaşma deyil. O, eyni zamanda görkəmli sərkərdə, dövlət qurucusu, şair və Səfəvilər dövlətinin banisi kimi tarixə düşüb.
Tarix elmi Şah İsmayılın fəaliyyətini qiymətləndirərkən bütün bu xüsusiyyətləri və tarixi reallıqları birlikdə nəzərə almağı tələb edir.
– Bir qisim hesab edir ki, Səfəvilər Azərbaycanın tarixi ilə birbaşa bağlı deyil, digər qisim isə onları milli dövlətçilik irsimizin ayrılmaz hissəsi sayır. Həmçinin Səfəvilərin teokratik dövlət olması əsas gətirilərək, onlar müasir İranla eyniləşdirilir. Bildirilir ki, İran öz dövlətçilik ənənəsini Səfəvilər üzərində formalaşdırıb, Azərbaycan Respublikası isə tamamilə fərqli siyasi modelə malikdir. Bu fikirləri necə qiymətləndirirsiniz?
– Bu məsələ tarixşünaslıqda və ictimai müzakirələrdə fərqli yanaşmaların mövcud olduğu mövzulardan biridir. Mövcud elmi araşdırmalar göstərir ki, məsələyə müasir milli dövlət sərhədləri prizmasından deyil, XVI–XVIII əsrlərin tarixi reallıqları əsasında yanaşmaq daha məqsədəuyğundur.
Əsas yanaşmaları iki istiqamətdə ümumiləşdirmək olar.
Birinci yanaşmaya görə, Səfəvilər dövləti çoxmillətli və geniş əraziləri əhatə edən imperiya idi. Buna görə də onu yalnız Azərbaycanın tarixi ilə əlaqələndirmək düzgün deyil. Bu baxışa əsasən, Səfəvilər həm İranın, həm Azərbaycanın, həm də Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərqin tarixinin ortaq tərkib hissəsidir.
İkinci yanaşma isə Səfəviləri Azərbaycan dövlətçiliyi tarixinin mühüm mərhələlərindən biri hesab edir. Bu mövqenin əsas arqumentləri sırasında Səfəvi hakimiyyətinin 1501-ci ildə Azərbaycan ərazisində yerləşən Təbriz şəhərində elan edilməsi, saray və ədəbi mühitdə Azərbaycan türkcəsinin geniş istifadə olunması, Şah İsmayılın Xətai təxəllüsü ilə Azərbaycan türkcəsində zəngin poeziya yaratması göstərilir. Bu baxımdan, Səfəvilərin Azərbaycan tarixi ilə heç bir əlaqəsinin olmadığını iddia etmək elmi baxımdan əsaslı yanaşma hesab edilə bilməz. Eyni zamanda, Səfəviləri yalnız müasir Azərbaycan milli dövləti anlayışı ilə təqdim etmək də həmin dövrün tarixi reallıqlarını tam əks etdirmir.
Ən əsaslı yanaşma Səfəviləri həm Azərbaycan dövlətçilik və mədəniyyət tarixinin mühüm elementi, həm də çoxmillətli və geniş coğrafiyanı əhatə edən böyük bir imperiya kimi qiymətləndirməkdir.
– Bəzi iddialara görə, Səfəvi dövlətində indiki Azərbaycan əraziləri mərkəz deyil, ucqar bölgələr hesab olunurdu və dövlətin əsas siyasi mərkəzi bugünkü İran ərazisində yerləşirdi. Bununla yanaşı, Səfəvilərin indiki Azərbaycan ərazilərində, xüsusən də Şamaxıda qırğınlar törətdiyi iddia olunur. Bu iddialar hansı tarixi mənbələrə əsaslanır və onların nə dərəcədə obyektiv olduğunu söyləmək mümkündür?
– Bu iddianın müəyyən qədər əsası olsa da, onu mütləq şəkildə doğru hesab etmək düzgün olmaz. Məsələ dövrün siyasi coğrafiyası və Səfəvi dövlətinin müxtəlif inkişaf mərhələləri nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir. Əvvəla, Səfəvi dövlətinin müxtəlif dövrlərdə fərqli paytaxtları olub. 1501-1555-ci illərdə Təbriz şəhəri dövlətin paytaxtı idi. XVI əsrdə Təbriz Azərbaycan tarixi-coğrafi bölgəsinin ən böyük şəhərlərindən biri olmaqla yanaşı, Səfəvilərin əsas siyasi mərkəzi hesab olunurdu.
1555-ci ildən sonra paytaxt əvvəlcə Qəzvinə, 1598-ci ildə isə İsfahana köçürüldü. Bu dəyişiklik, əsasən, Osmanlı hücumlarından daha uzaq mövqeyə çəkilmək və dövlətin geniş ərazilərini daha səmərəli idarə etmək məqsədi daşıyırdı. İndiki Azərbaycan Respublikasının ərazisi Səfəvi dövlətində heç də ucqar bölgə hesab olunmurdu. Əksinə, Şirvan, Qarabağ, Gəncə, Naxçıvan və digər ərazilərlə yanaşı, Təbriz və Ərdəbil kimi mərkəzlər dövlətin mühüm siyasi, inzibati və hərbi dayaqları idi. Osmanlı dövləti ilə sərhəddə yerləşmələri bu ərazilərin strateji əhəmiyyətini daha da artırırdı.
Faiq İsmayılov
Nəticə etibarilə, “indiki Azərbaycan əraziləri Səfəvi dövlətinin ucqar bölgələri idi” fikri həddindən artıq ümumiləşdirilmiş və tarixi reallığı tam əks etdirməyən iddia sayıla bilər. Daha dəqiq ifadə belə olardı: Səfəvi dövlətinin sonrakı dövrlərdə inzibati-siyasi paytaxtları bugünkü İran ərazisində yerləşsə də, Azərbaycan tarixi-coğrafi məkanına daxil olan ərazilər dövlətin əsas siyasi, hərbi və iqtisadi dayaqlarından biri olaraq qalırdı.
– Səfəvilərin əhalinin şiələşdirilməsi siyasəti ilə bağlı tarixi faktlar nələrdən ibarətdir? Bu proses hansı üsullarla həyata keçirilib və bu mövzuda irəli sürülən iddialar nə dərəcədə tarixi reallığı əks etdirir?
– Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə şiələşmə siyasəti XVI əsrin əvvəllərində dövlət quruculuğunun əsas istiqamətlərindən biri olub. Bu məsələ tarixşünaslıqda geniş araşdırılıb və Azərbaycan, İran, eləcə də Qərb tarixçiləri tərəfindən müxtəlif aspektlərdən qiymətləndirilib.
Şah İsmayıl 1501-ci ildə Təbrizi ələ keçirdikdən sonra özünü şah elan edib və On iki imam şiəliyini Səfəvi dövlətinin rəsmi dini elan edib. Bu qərar dövlətin ideoloji və dini baxımdan birliyini təmin etmək məqsədi daşıyırdı.
Müasir tədqiqatçıların əksəriyyəti Səfəvilərin On iki imam şiəliyini dövlət dini elan etməsini tarixi fakt kimi qəbul edir. Eyni zamanda, şiəliyin dövlət səviyyəsində fəal şəkildə dəstəklənməsi də tarixi faktlarla təsdiqlənir. XVI əsrin əvvəllərində bəzi bölgələrdə şiəliyin yayılması prosesində məcburiyyət və zorakılıq hallarının baş verməsi də tarixi mənbələrdə öz əksini tapır. Bununla yanaşı, şiələşmə prosesi yalnız zor tətbiqi yolu ilə həyata keçirilməyib. Dini təbliğat, təhsil, dövlət himayəsi və sosial-iqtisadi amillər də bu prosesdə mühüm rol oynayıb. Bu dəyişikliklər bir neçə nəsil ərzində tədricən baş verib.
Beləliklə, tarixi faktlar göstərir ki, Səfəvilər dövründə şiələşmə prosesi dövlət siyasəti, ideoloji təbliğat və bəzi hallarda inzibati və hərbi məcburiyyətin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşıb. Bu səbəbdən prosesi yalnız “zorla şiələşdirmə” kimi təqdim etmək də, zorakılıq hallarını tamamilə inkar etmək də tarixi reallığı birtərəfli əks etdirər.
– Səfəvilərin irsi Azərbaycan milli kimliyinin formalaşmasına hansı təsiri göstərib? Bu tarixi irs bu gün Azərbaycan cəmiyyətinin düşüncə tərzinə, milli özünüdərk prosesinə və dövlətçilik anlayışına necə təsir edir? Müasir Azərbaycan bu irsi hansı istiqamətlərdə davam etdirə və yaşada bilər?
– Səfəvilər imperiyası Azərbaycan milli kimliyinin formalaşması baxımından ən çox müzakirə olunan tarixi mövzulardan biridir. Tarixçilər arasında müəyyən fikir ayrılıqları olsa da, ümumi elmi yanaşma ondan ibarətdir ki, Səfəvilər dövləti həm Azərbaycan, həm də İran tarixinin mühüm və ayrılmaz hissəsidir. Bunun əsas səbəbi dövlətin çoxmillətli olması və geniş coğrafiyanı əhatə etməsidir. Eyni zamanda, Səfəvilərin ilk dövrlərində siyasi və hərbi elitanın, eləcə də saray mühitinin böyük ölçüdə Azərbaycan türkləri ilə bağlı olması bu dövlətin Azərbaycan tarixi baxımından əhəmiyyətini daha da artırır.
Bu baxımdan, müasir Azərbaycan üçün Səfəvilər irsinin əsas əhəmiyyəti onu müasir milli kimliyin yeganə mənbəyi kimi təqdim etməkdən daha çox, dövlətçilik mədəniyyətinin, dilin və tarixi yaddaşın inkişafında mühüm mərhələ kimi elmi əsaslarla öyrənilməsi və qorunmasıdır. Belə yanaşma həm milli özünüdərki möhkəmləndirər, həm də tarixin mürəkkəbliyini və çoxşaxəliliyini nəzərə alan obyektiv tarixi şüurun formalaşmasına xidmət edər.
Zaira Akifqızı
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
