Neft qiymətləri yenidən kəskin artıb, dünya səhm bazarlarında isə geriləmə müşahidə olunub. “Brent” markalı neftin bir barelinin qiyməti 84 dollara, Qərbi Texas neftinin (WTI) qiyməti isə 2.3 faiz yüksələrək 77 dollara yaxınlaşıb. Qiymət artımı kimi, əsasən İran-ABŞ gərginliyi, eləcə də Hörmüz boğazında gəmilərin hərəkətinin ciddi şəkildə pozulması göstərilir.
Vəziyyət belə davam edərsə, yeni qiymət artımları müşahidə ediləcəkmi? Azərbaycanı nələr gözləyir?
Globalinfo.az-a danışan Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli deyib ki, bu artımın arxasında duran dinamika artıq bir neçə aydır davam edən strukturlaşmış böhrandır, ona görə əvvəlcə bunun ardıcıllığına baxaq:
“Fevralın 28-də başlayan ABŞ/İsrail-İran müharibəsindən bəri Hörmüz boğazında vəziyyət dəfələrlə “böhran-atəşkəs-yenidən böhran” tsiklindən keçib. İyunun 17-də əldə olunan müvəqqəti çərçivə razılaşması qısa müddətlik sabitlik yaratsa da, sonra pozulub, boğaz yenidən faktiki bağlanıb. Nəticədə boğazdan gəmi keçidi kəskin azalıb – müharibədən əvvəl gündə 100-dən çox gəmi keçirdisə, avqustun 6-da cəmi 8 gəmi keçə bilib. Bu, statistik detal deyil, əslində dünya neft daşımalarının təxminən beşdə birinin ötdüyü marşrutun, demək olar, iflic vəziyyətində olduğunu göstərir.
Avqustun 7-dəki 3%-lik artım (“Brent” 82, WTI 77 dollar) bu ümumi tsikldəki növbəti dalğadır. Diqqətəlayiqdir ki, bu, hələ də bir neçə ay əvvəlki pik səviyyələrdən (aprel-may aylarında “Brent” orta hesabla 103 dollara çatmışdı) aşağıdır – yəni bazar artıq bu qeyri-sabitliyə “öyrəşib” və hər yeni eskalasiya əvvəlki qədər kəskin reaksiya yaratmır, amma trend yenə də yuxarı istiqamətlidir.
Yaxın perspektiv necə ola bilər? “Fitch Ratings” kimi reytinq agentlikləri artıq 2026-cı il üçün orta illik “Brent” qiymətini 87 dollara qədər yüksəldib. Əgər hərbi gərginlik davam edərsə və ya yenidən kəskinləşərsə (buna əsas var – atəşkəslər dəfələrlə pozulub), qiymətlərin 90-100 dollar səviyyəsinə qayıtması mümkündür. Əgər diplomatik həll tapılıb boğaz tam açılarsa, qiymətlər sürətlə 70 dollar civarına enə bilər – bunu iyunun ortasındakı hadisə artıq bir dəfə göstərib (razılaşma xəbəri gələn kimi “Brent” bir gündə 4%-dən çox ucuzlaşmışdı). Yəni əsas xüsusiyyət sabit trend deyil, yüksək amplitudalı volatillikdir və bu, diplomatik prosesin taleyindən asılıdır”.
Akif Nəsirli
A.Nəsirli sözügedən vəziyyətin Azərbaycana necə təsir edəcəyinə də münasibət bildirib:
“Büdcə və valyuta ehtiyatları baxımından: Azərbaycan neft ixracatçısı olduğu üçün qısamüddətli dövrdə bu, birbaşa müsbət amildir. Dövlət büdcəsi müəyyən neft qiymətinə (kəsirsiz büdcə üçün son illər təxminən 50-60 dollar aralığında hesablanıb) əsaslandığından, hazırkı 80+ dollar səviyyəsi əlavə gəlir və ADNF-nin (SOFAZ) valyuta ehtiyatlarının artması deməkdir.
Amma bunun mənfi tərəfləri də var: Yüksək neft qiymətləri adətən qlobal iqtisadi yavaşımanın da işartısıdır – nəqliyyat və logistika xərcləri artır (bu, Azərbaycanın da aktiv olduğu Orta Dəhliz marşrutuna əlavə xərc yaradır), sığorta haqları yüksəlir (Hörmüzdən keçən gəmilər üçün artıq bu müşahidə olunur), qlobal inflyasiya təzyiqi güclənir ki, bu da Azərbaycanın idxal etdiyi məhsulların (ərzaq, texnika) qiymətinə əks-təsir göstərə bilər.
Struktur riski də var: Bu cür “hərbi mənşəli” qiymət artımları uzunmüddətli deyil, davamsızdır. Tarix göstərir ki, geosiyasi gərginliyə əsaslanan qiymət sıçrayışları sülh danışıqları uğurlu olduqda sürətlə geri dönür (iyunun ortasındakı 4%-lik kəskin ucuzlaşma buna misaldır). Bu o deməkdir ki, Azərbaycan bu əlavə gəliri “daimi” hesab edib xərcləmə öhdəlikləri artırmamalı, əksinə, ehtiyat fonduna yönləndirmə strategiyasını davam etdirməlidir – çünki vəziyyət sabitləşəndə qiymətlər sürətlə əvvəlki səviyyəyə qayıda bilər.
Ümumiləşdirsək: qısamüddətli dövrdə Azərbaycan üçün bu, maliyyə baxımından faydalıdır, amma bu fayda müvəqqəti və qeyri-sabit xarakter daşıyır, ona görə də ölkənin əsas strategiyası – qeyri-neft sektorunun inkişafı və ehtiyatların qorunması – məhz bu cür dövrlərdə daha da aktual olur”.
Safura Bənnayeva
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
