مجله «The Economist» جلد شماره تازه خود را که پیشبینیهای سالانه سنتی در آن بازتاب یافته منتشر کرده است. جلد این شماره که نشان میدهد در سال 2027 چه چیزهایی در انتظار جهان است و بحرانهای جداگانه و رویاروییهای سیاسی، نظامی، اقتصادی و فناورانهای که یکدیگر را تقویت میکنند در آن منعکس شده، توجهها را برانگیخته است.
نخستین جزئیاتی که جلب توجه میکند، بیشک ترکیببندیای است که رنگهای سیاه، سرخ و سفید در آن غالب هستند. این ترکیب بههیچوجه چشماندازی خوشبینانه از آینده پدید نمیآورد. برعکس، تقریباً در هر بخش از تصویر عناصری از خطر، رقابت، کنترل و ابهام دیده میشود.
نماد هوش مصنوعی که در مرکز جلد جای گرفته، بهویژه جالب است. این را میتوان پیامی خواند که نشان میدهد فناوری دیگر یک حوزه جداگانه از اقتصاد نیست، بلکه به عامل اصلی قدرت تبدیل شده است که از سیاست تا امنیت و از صنایع نظامی تا بازار کار بر همه جهتها اثر میگذارد. هوش مصنوعی از یک سو نوید افزایش بهرهوری و نوآوری را میدهد و از سوی دیگر مسابقه تسلیحاتی فناورانه تازهای را میان دولتها شتاب میبخشد. پیامی که در اینجا داده میشود این است که چه کسی بر این فناوری کنترل خواهد داشت و آن را به برتری جهانی تبدیل خواهد کرد.
تصاویر تجهیزات نظامی، موشکها، تانکها و انفجارهایی که در جلد پیرامون هوش مصنوعی جای گرفتهاند، نشان میدهند که توسعه فناورانه و معضل امنیتی بهطور موازی رشد میکنند. روشن است که جنگهای امروزی دیگر تنها با نیروی انسانی و سلاحهای سنتی انجام نمیشوند. پهپادها، ماهوارهها، هوش مصنوعی، حملات سایبری و برتری اطلاعاتی به بخش جداییناپذیر راهبردهای نظامی تبدیل شدهاند. از این منظر، ارائه فناوری و جنگ در یک ترکیببندی در تصویر این مجله تصادفی به نظر نمیرسد. بعید نیست که پیام دادهشده این باشد که یکی از اصلیترین رویاروییهای آینده دقیقاً بر سر تبدیل برتری فناورانه به قدرت نظامی و سیاسی خواهد بود.
پیامهای سیاسی
یکی دیگر از عناصر جلبکننده توجه، تصویر رهبران سیاسی است. قرار گرفتن پیکرههایی که یادآور چند رئیس دولت و حکومت هستند در یک ردیف در بخش بالایی ترکیببندی، اهمیت عامل رهبری در سیاست جهانی را برجسته میکند. در کنار آن، تصویر ساختمانها، پرچمها و گروههای انبوه مردمی که یادآور نهادهای مختلف سیاسی و دولتی هستند نشان میدهد که در دوره پیشرو مبارزه برای قدرت نهتنها در سطح روابط بینالملل، بلکه در داخل کشورها نیز ادامه خواهد یافت. دوقطبیشدن سیاسی جوامع، تلاشها برای تأثیرگذاری بر نتایج انتخابات، رشد پوپولیسم و کاهش اعتماد به نخبگان سیاسی سنتی برای بسیاری از دولتها آزمونی جدی باقی خواهد ماند.
قرار گرفتن بنایی شبیه به کرملین و برج ساعت در سمت راست جلد نیز شایسته توجه ویژه است. این تصویر نقش روسیه در معماری امنیت جهانی و ماهیت ادامهدار رویارویی مسکو و غرب را یادآوری میکند. حضور تجهیزات نظامی، موشکها و انفجارها در همان تصویر نشان میدهد که خطر جنگ از دستور کار جهان خارج نشده است. مسائلی مانند نتایج جنگ اوکراین، آینده امنیتی اروپا، روابط ناتو و روسیه و بازدارندگی هستهای همچنان عواملی هستند که جهت آینده نظام بینالملل را تعیین میکنند.
پیام نظامی
فراوانی موشکها، کشتیهای جنگی، تانکها و جنگندهها در جلد هشداری است بر اینکه مسابقه تسلیحاتی جهانی بیش از پیش شتاب خواهد گرفت. هرچه دولتها بودجههای دفاعی خود را افزایش میدهند، صنایع نظامی به بخش بزرگتری از اقتصاد تبدیل میشوند. جنبه متناقض این روند در آن است که کشورهایی که برای تأمین امنیت تسلیحات خود را افزایش میدهند، همزمان بیاعتمادی متقابل و ابعاد درگیریهای احتمالی را نیز بزرگتر میکنند. به عبارت دیگر، توان نظامیای که برای حفظ صلح آماده میشود، گاه بهجای کاهش خطر جنگ، دوره تازهای از تسلیح را میان رقبا آغاز میکند.
پیام اقتصادی
دستههای پول، نمودارها، تأسیسات مالی و صنعتی و همچنین زیرساخت انرژی نشان میدهند که اقتصاد جهانی نمیتواند جدا از فرایندهای سیاسی وجود داشته باشد. اقتصاد جهان دیگر تنها با شاخصهای تولید، تجارت و سرمایهگذاری توضیح داده نمیشود. تحریمها، تعرفهها، بازسازی زنجیرههای تأمین، کنترل بر مواد خام راهبردی و محدودیتهای فناورانه، روابط اقتصادی را به ابزار مبارزه ژئوپلیتیکی تبدیل کردهاند. رقابت میان آمریکا و چین بهویژه یکی از جهتهای اصلی این روند است. در دوره پیشرو، گسترش مبارزه برای برتری اقتصادی از نیمههادیها تا هوش مصنوعی و از عناصر خاکی کمیاب تا منابع انرژی در شمار سناریوهای مورد انتظار است.
پیام انرژی
تصاویر مرتبط با نفت، زیرساخت صنعتی، آتشسوزیها و وسایل نقلیه به تحول نظام انرژی جهانی اشاره دارند. هرچند گذار به منابع انرژی تجدیدپذیر شتاب گرفته است، اهمیت راهبردی منابع انرژی سنتی از میان نمیرود. برعکس، امنیت انرژی همچنان جایگاه مهمی در سیاست خارجی دولتها دارد. تضاد اصلی در اینجا آن است که جهان از یک سو به سوی اهداف کربنزدایی پیش میرود و از سوی دیگر به سبب نیازهای اقتصاد و صنایع نظامی همچنان وابستگی خود را به نفت، گاز و دیگر منابع سنتی حفظ میکند.
هشدار زیستمحیطی
عناصری در بخش پایینی تصویر مانند آتشسوزیها، ویرانیها، آوارگان و فاجعههای زیستمحیطی نشان میدهند که آینده تنها رقابت میان قدرتهای بزرگ نخواهد بود. مشکلاتی مانند تغییرات اقلیمی، بلایای طبیعی، امنیت غذا و آب، مهاجرت و نابرابری اجتماعی دستور کار پیچیدهتری برای سیاست بینالملل شکل خواهند داد. افزایش رقابت بر سر منابع آب و غذا بهویژه میتواند تنشهای سیاسی موجود را در برخی مناطق عمیقتر کند.
یکی از نکات جالب، حضور تصاویری در ترکیببندی است که یادآور آزمایشگاههای علمی، داروهای پزشکی و ساختارهای زیستی هستند. این به ذهن میآورد که بهداشت و بیوتکنولوژی در آینده اهمیت راهبردی بزرگتری خواهند یافت. پس از همهگیری، دولتها به امنیت زیستی، تولید دارو، فناوریهای پزشکی و پایداری نظامهای بهداشتی حساستر برخورد میکنند. توسعه بیوتکنولوژی از یک سو تواناییهایی پدید میآورد که زندگی انسان را تغییر خواهد داد و از سوی دیگر مسائل اخلاقی و امنیتی تازهای را به میان میآورد.

توران رضایف
نویسنده سیاسی Globalinfo.az