ABŞ və İran arasında danışıqların ötən gün son mərhələyə daxil olduğu açıqlandı. Eyni zamanda, Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin (XİN) rəhbəri Hakan Fidan da Vaşinqton-Tehran danışıqlarından müsbət xəbərin gələ biləcəyini demişdi.
İki ölkə arasında mövcud durum nə yerdədir? Ötən gün baş tutan danışıqlardan sonra tərəflərin hansı addımları atması gözlənilir?
Globalinfo.az-a danışan siyasi şərhçi Anar İsayevin sözlərinə görə, ABŞ-İran danışıqlarının son mərhələyə daxil olması ilə bağlı açıqlamalar göstərir ki, tərəflər uzun müddətdir müzakirə etdikləri əsas məsələlər üzrə siyasi qərar mərhələsinə yaxınlaşıblar:
“Bununla belə, “son mərhələ” ifadəsi avtomatik olaraq yekun razılaşma demək deyil. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, ən çətin qərarlar adətən məhz bu mərhələdə qəbul edilir və proses ya razılaşma ilə yekunlaşır, ya da uzanır. Danışıqların mərkəzində ilk növbədə İranın nüvə proqramı dayanır. ABŞ və Avropa ölkələri İranın uranı yüksək səviyyədə zənginləşdirməsini gələcəkdə nüvə silahı istehsal etmək potensialı baxımından risk hesab edir. İran isə proqramının dinc məqsədlər daşıdığını bildirir və beynəlxalq təzyiqlərin aradan qaldırılmasını tələb edir. Buna görə də əsas mübahisə nüvə proqramının tam dayandırılması deyil, onun hansı həddə qədər davam etdirilməsi və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin nəzarət mexanizmlərinin necə tətbiq olunacağı ilə bağlıdır.
İkinci mühüm məsələ sanksiyalardır. İran iqtisadiyyatının uzun illər sanksiyalar altında qalması ölkədə inflyasiyanı, işsizliyi və valyuta problemlərini dərinləşdirib. Tehran hesab edir ki, nüvə proqramı ilə bağlı müəyyən güzəştlər edəcəksə, bunun müqabilində neft ixracı, bank əməliyyatları və beynəlxalq maliyyə sisteminə çıxış üzrə real iqtisadi üstünlüklər əldə etməlidir. ABŞ isə sanksiyaların yalnız İran konkret öhdəlikləri yerinə yetirdikdən sonra mərhələli şəkildə yumşaldılmasını istəyir”.
Anar İsayev
Anar İsayev qeyd edib ki, burada İsrail amili xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
“İsrail İranın nüvə imkanlarının genişlənməsini milli təhlükəsizliyi üçün ən böyük təhdidlərdən biri hesab edir. Buna görə də Təl-Əviv Vaşinqtonun Tehranla əldə edəcəyi istənilən razılaşmanın İranın nüvə potensialını həqiqətən məhdudlaşdırmasını tələb edir. Əks halda, İsrailin birtərəfli hərbi addımlar atmaq ehtimalı gündəmdə qala bilər. Bu baxımdan İsrail–Livan danışıqlarının nəticəsiz qalması da təsadüfi deyil. Livanın cənubunda fəaliyyət göstərən “Hizbullah” İranın dəstəklədiyi əsas silahlı qüvvələrdən biri hesab olunur. Əgər ABŞ–İran danışıqları uğurla nəticələnsə, Tehran regional gərginliyi müəyyən qədər azaltmağa maraq göstərə bilər. Əksinə, danışıqlar uğursuz olarsa, regiondakı proksi qüvvələr üzərindən təzyiq siyasətinin yenidən güclənməsi ehtimalı arta bilər.
Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın nikbin açıqlaması da diqqət çəkir. Ankara həm ABŞ, həm İran, həm də region ölkələri ilə dialoqu qoruyan azsaylı aktorlardan biridir. Türkiyə üçün ABŞ–İran münasibətlərinin normallaşması bir neçə səbəbə görə vacibdir:
– regionda yeni hərbi qarşıdurma riskinin azalması;
– enerji marşrutlarının təhlükəsizliyinin güclənməsi;
– ticarət və tranzit imkanlarının genişlənməsi;
– Suriya və İraq kimi qonşu ölkələrdə sabitliyə töhfə verilməsi.
Ötən gün keçirilən danışıqlardan sonra ən real ssenari tərəflərin yekun siyasi razılaşma mətnini hazırlamaq üçün ekspert və texniki qrupların işini davam etdirməsidir. Eyni zamanda, qarşılıqlı etimadı artırmaq məqsədilə məhdud humanitar və iqtisadi addımların atılması da mümkündür. Bununla yanaşı, tərəflər ictimai ritorikada ehtiyatlı davranmağa çalışacaqlar, çünki sərt bəyanatlar danışıqlar prosesini poza bilər”.
Siyasi şərhçi bildirib ki, bütün bunlara baxmayaraq, risklər də qalır:
“ABŞ daxilində İrana qarşı sərt mövqe tutan siyasi dairələr, İranda isə Qərbə etimadsız yanaşan qüvvələr mümkün kompromisləri çətinləşdirə bilər. Bundan başqa, İsrailin təhlükəsizlik narahatlıqları və regionda baş verə biləcək hər hansı hərbi insident danışıqların gedişinə birbaşa təsir göstərə bilər. Nəticə etibarilə, hazırkı mərhələ Yaxın Şərq üçün həlledici dövrlərdən biri hesab oluna bilər. Əgər Vaşinqton və Tehran qarşılıqlı kompromis tapa bilsələr, bu, yalnız iki ölkə arasında münasibətlərin yumşalmasına deyil, həm də İsrail–Livan sərhədində gərginliyin azalmasına, enerji bazarlarında sabitliyin möhkəmlənməsinə və regionda diplomatiyanın rolunun artmasına şərait yarada bilər. Əks halda isə gərginliyin yenidən hərbi müstəviyə keçməsi və Yaxın Şərqdə yeni eskalasiya dalğasının yaranması riski qalacaq. Bu səbəbdən yaxın həftələrdə veriləcək siyasi qərarlar təkcə ABŞ və İran üçün deyil, bütün regionun təhlükəsizlik arxitekturası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyacaq”.
Safura Bənnayeva
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
