Azərbaycanda kredit faizlərinin iqtisadi rayonlar üzrə kəskin fərqlənməsi ölkədə maliyyə resurslarının bölgüsü və regional iqtisadi inkişaf səviyyəsi ilə bağlı ciddi suallar yaradır. Rəsmi statistikaya əsasən, iyul ayının əvvəlinə Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonunda orta kredit faizi 20,64 faiz olduğu halda, Bakıda bu göstərici cəmi 12,72 faiz təşkil edib. Ölkə üzrə orta göstərici isə 14,12 faizdir.
Diqqət çəkən məqam odur ki, Mərkəzi Aran, Qazax-Tovuz, Şirvan-Salyan, Lənkəran-Astara və Qarabağ iqtisadi rayonlarında da kreditlər 20 faiz və ya ona çox yaxın səviyyədədir. Bu isə regionlarda biznesin maliyyəyə çıxış imkanlarının paytaxtla müqayisədə xeyli bahalı olduğunu göstərir.
Bu fərqin əsas səbəblərindən biri Bakının ölkənin əsas maliyyə mərkəzi olmasıdır. Kredit portfelinin böyük hissəsi paytaxtın payına düşür, banklar burada daha çox müştəri ilə işləyir, dövriyyə yüksəkdir və rəqabət daha güclüdür. Nəticədə risklər və əməliyyat xərcləri azalır ki, bu da kredit faizlərinin aşağı olmasına şərait yaradır.
Regionlarda isə vəziyyət fərqlidir. Sahibkarlıq fəaliyyəti daha məhduddur, iqtisadi aktivlik aşağıdır, bəzi sahələr mövsümi gəlirlərdən asılıdır və kreditlərin geri qaytarılması riski daha yüksək qiymətləndirilir. Girov bazarının zəif inkişafı və bank filiallarının fəaliyyət xərcləri də kreditlərin maya dəyərini artıran amillər sırasındadır. Banklar bu riskləri kompensasiya etmək üçün daha yüksək faiz tətbiq edirlər.
Qonşu ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, daha aşağı kredit faizlərinə nail olmaq mümkündür. Gürcüstanda biznes kreditləri son illər əsasən 10–15 faiz aralığında dəyişir. Qazaxıstanda dövlətin subsidiya və zəmanət proqramları sahibkarların daha aşağı faizlə maliyyə əldə etməsinə imkan yaradır. Türkiyədə ümumi faiz mühiti yüksək olsa da, kənd təsərrüfatı, ixrac və istehsal kimi prioritet sahələr üçün güzəştli kredit mexanizmləri tətbiq edilir. Bu təcrübələr göstərir ki, kredit faizlərinin səviyyəsi yalnız pul-kredit siyasətindən deyil, dövlətin biznes risklərini necə bölüşməsindən və maliyyə bazarında rəqabəti necə formalaşdırmasından da asılıdır.
Azərbaycanda regionlarla Bakı arasındakı faiz fərqinin azalması üçün ilk növbədə iqtisadi fəallıq artmalıdır. Yeni müəssisələrin yaradılması, kiçik və orta biznesin genişlənməsi, məşğulluğun yüksəlməsi və gəlirlərin sabitləşməsi bankların risklərini azaldan əsas amillərdir. Problemli kreditlərin həcmi aşağı düşdükcə, bankların ehtiyat ayırmaları azalacaq və bu da kreditlərin faizinə müsbət təsir göstərəcək.
Bununla yanaşı, dövlətin dəstəyi də mühüm rol oynaya bilər. Kredit zəmanət fondlarının genişləndirilməsi, faiz subsidiyalarının artırılması, sahibkarlığın maliyyələşdirilməsi proqramlarının gücləndirilməsi və kredit tarixçəsi sisteminin təkmilləşdirilməsi bankların daha aşağı faizlə kredit verməsini stimullaşdıra bilər.
Lakin regionların inkişafı yalnız kredit faizlərinin aşağı salınması ilə təmin edilə bilməz. Ucuz kredit investisiyaların artmasına və yeni bizneslərin yaranmasına təkan versə də, bunun real nəticə verməsi üçün yolların, logistikanın, kommunal infrastrukturun, bazarlara çıxış imkanlarının, rəqəmsal xidmətlərin və peşəkar kadr hazırlığının da inkişaf etdirilməsi vacibdir. Əgər sahibkar istehsal etdiyi məhsulu bazara çıxarmaqda çətinlik çəkirsə və ya alıcılıq qabiliyyəti zəifdirsə, aşağı faizli kredit belə gözlənilən iqtisadi effekti verməyəcək.
Banklar və kredit təşkilatları da kredit faizlərini yalnız iqtisadi baxımdan bunun səmərəli olacağına əmin olduqları halda aşağı salmağa maraq göstərəcəklər. Kreditlərin vaxtında qaytarılması səviyyəsinin yüksəlməsi, girov bazasının genişlənməsi, regionlarda biznes dövriyyəsinin artması və əməliyyat xərclərinin azalması onların risklərini azaldacaq. Bundan əlavə, dövlət tərəfindən risklərin qismən sığortalanması, zəmanət mexanizmlərinin tətbiqi və bankların ucuz maliyyə resurslarına çıxışının genişləndirilməsi də bu prosesi sürətləndirə bilər.
Əslində yüksək kredit faizləri regionların zəif inkişafının səbəbi olduğu qədər, həm də nəticəsidir. İqtisadi aktivlik aşağı olduğu üçün risk artır, risk artdığı üçün kredit bahalaşır, bahalı kredit isə yeni investisiyaları məhdudlaşdıraraq iqtisadi inkişafı ləngidir. Bu qapalı dövrənin qırılması üçün maliyyə, dövlət siyasəti və regional inkişaf tədbirləri paralel şəkildə həyata keçirilməlidir.
Yekunda demək olar ki, regionlarda kredit faizlərinin aşağı salınması iqtisadi inkişaf üçün vacib şərtlərdən biridir, lakin bu, təkbaşına kifayət etmir. Dayanıqlı nəticə yalnız risklərin azalması, bank sektorunda rəqabətin güclənməsi, dövlət dəstəyi mexanizmlərinin genişləndirilməsi və regionların ümumi iqtisadi potensialının artırılması ilə mümkün olacaq.
Akif Nəsirli
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
