Xaricdə təhsil almaq istəyən azərbaycanlı tələbələrin viza müraciəti zamanı üzləşdiyi vəziyyət, ilk baxışda texniki bir prosedur məsələsi kimi görünsə də, əslində daha dərin, prinsipial bir problemi ortaya qoyur: istehlakçının sərbəst seçim hüququ nə dərəcədə real təminat altındadır?
Faktlar ondan ibarətdir ki, xarici ölkələrin Azərbaycandakı səfirlikləri ilə işbirliyi çərçivəsində viza sənədlərinin qəbulu ilə məşğul olan “VFS Global” şirkəti, tələbələrdən yalnız “Meqa Sığorta”nın (bəzi hallarda İtaliya sığorta şirkətlərinin) xidmətindən istifadə etməsini tələb edir. “Paşa Sığorta”, “Atəşgah Sığorta” və ya xarici sığorta şirkətlərindən (məsələn, Ukraynada qeydiyyatlı şirkətdən) alınan polislər qəbul edilmir. Bu, faktiki inhisar vəziyyəti yaradır – tələbənin əlində formal olaraq seçim var, amma praktikada həmin seçim yalnız bir ünvana yönəldilib.
Rəqəmlər də diqqətçəkicidir: “Meqa Sığorta”nın xidmət haqqı ötən il 200 manat idisə, bu il – heç bir izah edilən səbəb olmadan – 300 manata qalxıb. Yəni tələbə və ailəsinin üzərinə əlavə 100 manatlıq, izahsız yük qoyulub. Bu, təsadüfi qiymət artımı kimi deyil, rəqabətsiz mühitdə sərbəst qiymət təyinetmə imkanının klassik nümunəsi kimi oxunmalıdır: alternativ olmadıqda, qiymət bazar məntiqi ilə deyil, inhisarçı mövqedən çıxış edən tərəfin iradəsi ilə formalaşır.
Tələbələrin seçim hüququ əlindən alınır. Burada həlledici məqam odur ki, sığorta müqaviləsi iki tərəf – sığortalanan şəxs və sığorta şirkəti arasında məsuliyyət bölgüsü yaradan hüquqi sənəddir. Hər hansı bir üçüncü tərəfin (bu halda viza vasitəçi şirkətinin) bu münasibətə müdaxilə edərək, “sən məhz filan şirkətdə sığortalanmalısan” tələbini irəli sürməsi, sığortalanan şəxsin öz hüquqi və maliyyə maraqlarını qoruma iradəsini məhdudlaşdırır. Əgər sabah hər hansı sığorta hadisəsi baş verərsə və seçilməsi məcburi edilmiş şirkət öz öhdəliklərindən yayınarsa, bütün nəticə və məsuliyyət yenə tələbənin və ailəsinin üzərinə düşəcək – vasitəçi viza şirkəti bu prosesdə heç bir məsuliyyət götürmür, sadəcə yönləndirici rol oynayır. Bu, riskin və faydanın qeyri-simmetrik bölüşdürülməsi deməkdir: qərarı məcburi qəbul etdirən tərəf nəticəyə görə cavabdeh deyil. Bu baxımdan tələb hüquqi cəhətdən əsassızdır. Konstitusiya vətəndaşa sərbəst seçim və müqavilə azadlığı hüququ verir, bu hüquq şirkətin yerli və ya xarici olmasından asılı olmayaraq Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərən hər bir qurum üçün məcburidir. “VFS Global” xarici şirkət olsa da, Azərbaycan vətəndaşlarına xidmət göstərdiyi müddətdə yerli qanunvericiliyə və vətəndaş hüquqlarına eyni səviyyədə tabedir – bunun əksini iddia etmək mümkün deyil.
Bu vəziyyət yalnız 100 manatlıq qiymət fərqi məsələsi deyil – arxasında daha ciddi bir sual dayanır: viza şirkəti ilə sığorta şirkəti arasında müştəri yönləndirilməsinə dair kommersiya razılaşması varmı? Əgər belə bir razılaşma mövcuddursa, bu, rəqabət qanunvericiliyinin açıq pozuntusudur və müvafiq nəzarət orqanının araşdırma predmetinə çevrilməlidir. Müştərinin real alternativi olmadığı, seçimin süni şəkildə bir tərəfə yönləndirildiyi və bu yönləndirmədən sonra qiymətin izahsız artırıldığı bir mənzərədə, sadəcə “təsadüf” versiyasını qəbul etmək çətindir. Bu, korrupsiya xarakterli inhisar sxeminin əlamətlərini daşıyır və məhz buna görə mövzu hüquqi-iqtisadi baxımdan ciddi araşdırma tələb edir.
Tələbələr bu vəziyyətdə passiv qalmamalıdır. Birincisi, şifahi şəkildə tələb edilən “filan sığorta şirkətindən sığortalan” tələbinə qarşı açıq etiraz mövqeyi nümayiş etdirmək, “mənim seçimimə qarışa bilməzsiniz” mesajını verməkdir. İkincisi, hüquqları pozulan tələbələrin məhkəməyə müraciət etmək imkanı var – çünki söhbət sadəcə narazılıqdan deyil, konkret hüquq pozuntusundan gedir. Üçüncüsü, məsələ rəqabət məsələlərinə nəzarət edən müvafiq dövlət qurumuna çatdırılmalıdır, çünki əgər iki şirkət arasında müştəri yönləndirilməsi ilə bağlı gizli razılaşma varsa, bu, yalnız fərdi hüquq pozuntusu deyil, bazar səviyyəsində rəqabət mühitinin pozulması deməkdir və sistemli araşdırma tələb edir.
Nəticə olaraq, bu məsələ ilk baxışda kiçik, texniki bir bürokratik detal kimi görünə bilər, amma əslində istehlakçı hüquqlarının qorunması, rəqabət mühitinin təmizliyi və xarici şirkətlərin yerli qanunvericiliyə tabeçiliyi kimi prinsipial sualları önə çəkir. Əgər bu praktika cavabsız qalarsa, presedent yaradaraq oxşar vasitəçi-xidmət modellərinin başqa sahələrdə də təkrarlanmasına şərait yarada bilər.
Ona görə də məsələnin həm hüquqi, həm də iqtisadi müstəvidə ciddi və sürətli araşdırılması vacibdir.
Akif Nəsirli
P.S.Globalinfo.az redaksiyası müəllifin iddialarına, fikirlərinə “VFS Global” şirkətinin cavab haqqını tanıdığını bəyan edir.
Həmçinin oxuyun
