Azərbaycanda ət bazarında qiymət artımını yalnız tələb-təklif münasibəti ilə izah etmək artıq kifayət etmir. Hazırda bazarda eyni vaxtda bir neçə proses baş verir: yerli heyvandarlığın zəifləməsi, heyvan sayının azalması, yem və digər istehsal xərclərinin artması, dünya bazarında ətin bahalaşması və idxalın daxili bazarda kifayət qədər güclü rəqabət yarada bilməməsi.
Problemin əsasını yerli istehsalın zəifləməsi təşkil edir. Rəsmi statistikada il ərzində inək-camışların sayının təxminən 41 min baş, qoyun-keçilərin isə 700 minə yaxın azalması diqqət çəkir. Bu, birillik təsadüfi dəyişiklik deyil, artıq bir neçə ildir müşahidə olunan tendensiyadır. Heyvanların sayı azaldıqca bazara çıxarılan ətin həcmini artırmaq çətinləşir. Daha vacibi isə odur ki, bu gün azalan sürü gələcək illərin istehsalına da təsir edir. Çünki itirilmiş heyvan fondunu qısa müddətdə bərpa etmək mümkün deyil.
2010-cu ildə ölkədə təxminən 2,62 milyon baş iribuynuzlu mal-qara və 8,46 milyon baş qoyun-keçi var idi. 2026-cı il yanvarın 1-i vəziyyətinə — görə isə 2,44 milyon baş iribuynuzlu mal-qara və 6,76 milyon baş qoyun-keçi mövcuddur. Yəni 2010-cu ildən 2026-cı ilədək iribuynuzlu mal-qaranın sayı 180 min baş (6,9%), qoyun-keçi sayı isə 1,7 milyon baş (20,1%) azalıb.
Bunun nəticəsində Azərbaycanın ət üzrə özünütəminat səviyyəsi də aşağı düşür. Yəni ölkə əvvəlki kimi daxili tələbatını demək olar ki, tam yerli istehsal hesabına qarşılaya bilmir. Yaranan boşluğu doldurmaq üçün idxal artır. Lakin idxalın artması avtomatik olaraq ətin ucuzlaşması demək deyil.
Bunun səbəbi idxal olunan ətin özünün də bahalaşmasıdır. Müxtəlif dövrlər üzrə müqayisələrdə ət idxalının həcmi 9 faiz artdığı halda dəyərinin 20 faizdən çox yüksəldiyi, başqa bir dövrdə isə həcm 38 faiz artarkən dəyərin təxminən 50 faiz yüksəldiyi görünür. Bu fərq göstərir ki, Azərbaycan sadəcə daha çox ət deyil, eyni zamanda daha bahalı ət idxal edir. Qlobal qiymətlər, logistika və digər xərclər idxal məhsulunun maya dəyərinə təsir edir.
Belə vəziyyətdə idxalın bazardakı funksiyası da dəyişir. Normal rəqabət şəraitində ucuz idxal yerli istehsalçıya təzyiq göstərir və onu qiymətləri aşağı salmağa məcbur edir. Azərbaycanda isə idxal ətinin həm qiymət üstünlüyü zəifdir, həm də bazardakı payı yerli məhsulla ciddi rəqabət yaradacaq qədər böyük deyil. Buna görə idxal qiymətləri aşağı salan əsas mexanizmə yox, bahalaşmanın qarşısını müəyyən qədər alan mexanizmə çevrilir. Başqa sözlə, idxal olmasaydı, qiymətlər daha yüksək ola bilərdi, amma idxalın özü də artıq ucuzlaşdırıcı rol oynaya bilmir.
Ətin qiymətinə təsir edən digər mühüm amil istehsal xərcləridir. Yem xərcləri burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Fermer heyvanı saxlamaq üçün daha çox pul xərcləyirsə, bu xərc son nəticədə ətin satış qiymətinə keçir. Yemlə yanaşı, baytarlıq xidmətləri, dərman, enerji, su, əmək, daşınma və digər xərclər də maya dəyərini artırır. Xüsusilə kiçik təsərrüfatların çoxluq təşkil etdiyi şəraitdə bu xərclərin aşağı salınması daha çətindir.
Digər tərəfdən, ətin istehsalçıdan istehlakçıya çatdığı zəncir də qiymətin formalaşmasına təsir edir. Fermerdən alınan heyvanın qiymətinə kəsim, daşınma, soyutma, topdansatış və pərakəndə satış xərcləri əlavə olunur. Buna görə bazardakı son qiyməti yalnız fermerin müəyyən etdiyi qiymətlə izah etmək düzgün olmaz. İstehsaldan satışa qədər bütün mərhələlərdə yaranan xərclər nəzərə alınmalıdır. Qəbul edilən yeni qaydalar isə bu xərcləri bir qədər də yuxarı çəkir.
Bu vəziyyət Türkiyədəki modellə müqayisədə daha aydın görünür. Əgər idxal əti yerli ətdən əhəmiyyətli dərəcədə ucuzdursa və bazarda kifayət qədər böyük paya malikdirsə, idxal real rəqabət yaradaraq qiymətləri aşağı sala bilər. Azərbaycanda isə idxalın belə güclü qiymət və həcm üstünlüyü yoxdur. Ona görə idxalın artırılması müəyyən rahatlıq yaratsa da, yerli istehsal problemini həll etmir.
Əslində, bazarda əsas məsələ idxalın az və ya çox olması deyil, yerli istehsalın niyə zəifləməsidir. Əgər heyvan sayı azalırsa, yem bazası kifayət qədər güclü deyilsə, məhsuldarlıq artmırsa və fermerin istehsal xərcləri yüksəlirsə, idxal nə qədər artırılsa da, uzunmüddətli qiymət problemini həll etmək mümkün olmayacaq.
Bu səbəbdən əsas həll yolu təklif tərəfinin gücləndirilməsidir. Heyvan fondunun bərpası, damazlıq heyvandarlığın inkişaf etdirilməsi, yem bazasının genişləndirilməsi, məhsuldarlığın artırılması, fermerlərin maliyyə imkanlarının yaxşılaşdırılması və müasir kəsim-saxlama infrastrukturunun qurulması paralel şəkildə həyata keçirilməlidir. Lakin bunların heç biri qısa müddətdə nəticə verən tədbirlər deyil. Heyvan sayının bərpası və məhsuldarlığın yüksəldilməsi illər tələb edir.
Ona görə də yaxın dövrdə ət qiymətlərinin ciddi şəkildə ucuzlaşması ehtimalı zəifdir. Daha real ssenari idxalın davam etməsi və onun hesabına qiymət artımının müəyyən qədər yumşaldılmasıdır. Lakin yerli istehsalın bərpası baş verməsə, idxalın özü də dünya bazarındakı qiymət artımlarından asılı olaraq bahalaşacaq.
Nəticədə Azərbaycanın ət bazarında əsas problem sadəcə “ət azdır, tələb çoxdur” məsələsi deyil. Əsas problem daxili istehsal potensialının zəifləməsidir. İdxal bu boşluğu müvəqqəti doldura bilər, lakin bazarda davamlı və daha münasib qiymət yaratmaq üçün əsas şərt yerli heyvandarlığın yenidən böyüməsi və istehsal xərclərinin aşağı salınmasıdır.
Akif Nəsirli
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
