“Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin Türkiyə və Suriyaya səfəri birbaşa İraq-ABŞ-İsrail müharibəsi ilə bağlıdır”.
Bunu Yaxın Şərq üzrə siyasi şərhçi Deniz Büstani Globalinfo.az-a şərhində deyib.
“Bu kontekstdə düşünürəm ki, bunu Türkiyənin öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün, Suriyada həm sabitliyə nail olmaq, həm də bunun üçün hərbi və sosioloji cəhətdən töhfə vermək baxımından möhkəmləndirmə addımı kimi şərh etməliyik.
Bu məsələni qiymətləndirərkən ilk növbədə Türkiyənin NATO üzvü olduğunu anlamalıyıq. İran-İsrail-ABŞ müharibəsində NATO ölkələrinin regionda, xüsusən də Avropa Birliyi hüdudlarına qədər təhlükəsizliyinin təhdid altında olduğu bir prosesin şahidi oluruq. Bu prosesdə münaqişənin İraq və Suriya ərazilərinə yayılması Türkiyənin sərhəd təhlükəsizliyini, daxili təhlükəsizliyini və sosial rifahını təhlükə altında qoya biləcək vəziyyətlər yaratmışdır. Türkiyənin bu addımları, xüsusən də Zelenskinin Dəməşqə səfəri fonunda, təhlükəsizlik narahatlıqlarından dolayı atdığını anlamaq vacibdir. Rusiyanın NATO kontekstində dolayı yolla Türkiyəni təhdid etməsi Türkiyəni Zelenski ilə bağlı bu addımı atmağa sövq etdi. Bu, ən azından Dəməşq səfəri və üçtərəfli sammit üçün zəmin yaratdı”.
Deniz Büstani
D.Büstani qeyd edib ki, Zelenskinin səfəri bir çox aspektdən – hərbi, kommersiya və sosioloji cəhətdən qiymətləndirilə bilər:
“Bildiyiniz kimi, Yaxın Şərqdə və ya Rusiyanın yerləşdiyi bölgədə Rusiyanın oynadığı kartlardan biri “pravoslav kartı”dır və ən vacib pravoslav kilsələrindən biri Dəməşqdəki Antakya Pravoslav Kilsəsidir. Sosioloji baxımdan, bu, qarşıdakı dövrdə Rusiyanın Ukrayna vasitəsilə Suriyadakı Yunan Pravoslav Kilsəsi üzərindəki dominantlığını itirə biləcəyini göstərmək üçün atılan bir addımdır və bu addım Rusiyaya qarşı istifadə ediləcək bir kartdır.
Bundan əlavə, Suriyanın daxili təhlükəsizliyini təmin etmək və bu zaman idarəetmədə hər hansı boşluğunun qarşısını almaq baxımından Türkiyənin NATO-nu cəlb etməklə cəbhəni genişləndirə biləcəyi bir ittifaq yaranır. Ukrayna NATO üzvü deyil, lakin NATO ölkələri üçün narahatlıq doğuran bir bölgədir. Ona görə də bunu Rusiyanın dolayı təhdidlərinə cavab kimi şərh etməliyik”.
Ekspert bildirib ki, İran–ABŞ-İsrail münaqişəsi İraq və Suriya ərazisinə yayılarsa, Türkiyənin sərhəd təhlükəsizliyinin təhlükə altında olacağını nəzərə almalıyıq:
“Bu gün, xüsusən də Yaxın Şərqdə sui-qəsdlərin tez-tez baş verdiyi dövrdə İraq və Suriyada idarəetmədə boşluqlar yaratmaq cəhdləri nəzərə alınaraq bu addımlar atılır. İndiki dövrdə bu ittifaqın genişlənib-genişlənməyəcəyini demək hələ tezdir, çünki burada Rusiya və İranın mövqeləri çox vacib olacaq.
Bundan əlavə, Zelenskinin Dəməşqə Türkiyə dövlət təyyarəsi ilə getməsi bu dediklərimizin ən vacib göstəricisidir. Çünki Türkiyənin bu görüşün təşkilatçısı olduğunu və bunu geniş cəbhə ilə, NATO və Avropa ölkələri ilə birlikdə təşkil etdiyini demək doğru olardı. Qısacası, bu görüş, Türkiyə və hətta Avropanın sosioloji, hərbi və iqtisadi maraqlarının qorunmasına yönəlmiş bu gün böyük görünən, lakin gələcək proseslərin detalına çevriləcək bir görüş idi”.
Ekspertin sözlərinə görə, Türkiyənin Suriya və İraqda öz təhlükəsizlik narahatlıqları olduğu kimi, Rusiyanın da Ukraynada öz narahatlıqları var:
“Rusiya bu atəşkəsə qarşı tərəfi təhrik etməmək üçün qərar vermiş ola bilər, amma Ukraynadakı məqsədlərindən əl çəkməyəcəyini və tezliklə orada hərbi əməliyyatlarını bərpa edəcəyini söyləmək yanlış olmaz. Bosfor boğazı və Montrö Konvensiyası Rusiya üçün, eyni zamanda Türkiyə üçün çox vacibdir. Rusiya Türkiyəni həddindən artıq narahat edərsə özünün çətin vəziyyətdə qalacağını anlayır, ona görə də bu gün daha yumşaq addımlar atması təəccüblü deyil. Rusiyanın Ukraynadakı hərbi əməliyyatları müvəqqəti olaraq dayandıra biləcəyini proqnozlaşdıra bilərik. Zelenskinin Türkiyə təyyarəsi ilə Suriyaya səfər etməsi Türkiyənin bu atəşkəsi təmin etdiyini göstərir. Çünki Türkiyə Ukraynadakı gərginliyin də azalmasını istəyir. Türkiyə bunu NATO üzvü kimi edir və NATO gördü ki, bu gün Avropanın təhlükəsizliyi Türkiyə Respublikasının həm Ukraynada, həm də Yaxın Şərqdə atdığı addımlar sayəsində mümkün olur. Əlbəttə ki, burada müəyyən suallar var. Və biz elə bir prosesə daxil oluruq ki, Fransa və digər NATO ölkələri də Türkiyə ilə bağlı bu reallığı görə biləcəklər. Bu, İran münaqişəsinə təsir edəcəkmi? Düşünürəm ki, orta müddətdə təsir edəcək, çünki Türkiyə öz mövqeyindən fəal şəkildə istifadə edərsə, bölgədəki gərginlik azalacaq. ABŞ da daxil olmaqla bir çox ölkə qarşıdakı dövrdə bu gərginliyin azalmasını tələb edəcək”.
Dünya Siyasəti İnstitutunun direktoru (Ukrayna), Ukrayna Milli Texniki Universitetinin dosenti Evgen Maqda isə bildirib ki, Volodimir Zelenskinin Türkiyəyə səfəri bir tərəfdən Ukraynanın hərbi-texniki imkanlarının təşviqi və dəyişən dünyamızda təhlükəsizliyə töhfə verən, digər tərəfdən, Ukrayna-Türkiyə maraqlarını dəstəkləyən bir element kimi qəbul edilə bilər.
Ekspert xatırladıb ki, genişmiqyaslı işğaldan əvvəl belə, Ukrayna ilə Ankara arasında müdafiə və xarici işlər nazirləri səviyyəsində daimi məsləhətləşmələrin keçirildiyi dördlü format qurulub:
Evgen Maqda
“Düşünürəm ki, taktiki səbəblərə görə bu bir qədər kənarda qalıb, amma strateji baxımdan Ukrayna və Türkiyə kifayət qədər fəal şəkildə əməkdaşlıq etməyə davam edir və Türkiyənin 2022-ci ildə taxıl sazişinin imzalanmasında vasitəçiliyi bunu yalnız təsdiqləyir. Düşünürəm ki, Rəcəb Tayyib Ərdoğan Kiyev və Moskva arasında vasitəçi roluna əsas namizəd olmaq istəyində olduqca tutarlıdır. Çünki Türkiyə həm Rusiya, həm də Ukrayna ilə kifayət qədər etibarlı münasibətlər formatını qoruyur. Və Ankara bundan əldə edə biləcəyi faydaları yaxşı bilir”.
Ukraynalı politoloq bu dialoqun asan olmayacağını düşünür:
“Düşünmürəm ki, bu, çox aydın və sadə bir prosesdir. Amma istənilən halda, ümid edirəm ki, indiki halda çox şey əldə ediləcək və Ukrayna Rusiya ilə danışıqların növbəti mərhələsi keçiriləcək. Və bu, ən azından faydalı olardı, heç bir uğurun olmaması halında belə, adətən əsir mübadiləsində müəyyən irəliləyiş və uğur əldə edilib”.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
