در روزهای اخیر، بار دیگر موضوع تجزیه روسیه مطرح شده است. گفته میشود وضعیت اقتصادی ایجادشده در سایه جنگ اوکراین، آغاز روند تجزیه این کشور است.
مفسران و فعالان سیاسی کشورهای مختلف غربی، بهویژه در شبکه اجتماعی X، نقشههایی در اینباره منتشر میکنند. آنها تجزیه اتحاد جماهیر شوروی را نیز بهعنوان نمونه مطرح میکنند.
آیا واقعاً روند بهسوی تجزیه روسیه پیش میرود؟ در چنین سناریویی چه کشورهایی ممکن است شکل بگیرند؟ و چه تحولات مثبت و منفی در انتظار منطقه ماست؟
تامیللا قولامی، مفسر سیاسی، در گفتوگو با Globalinfo.az گفت که بازگشت موضوع تجزیه روسیه به کانون بحثهای سیاسی بینالمللی تصادفی نیست:
«جنگ اوکراین، تحریمهای غرب، افزایش هزینههای نظامی، رکود اقتصادی و نابرابریهای اجتماعی-اقتصادی رو به تعمیق میان مناطق، پرسشها درباره پایداری آینده دولت روسیه را بهطور جدی افزایش میدهد. بهویژه نقشههایی که در محافل سیاسی غرب و شبکههای اجتماعی منتشر میشوند، این بحثها را بیش از پیش بهروز میکنند. با این حال، هنوز بر این باور نیستم که تجزیه روسیه در چشمانداز نزدیک روندی اجتنابناپذیر باشد. زیرا میان اتحاد جماهیر شوروی و روسیه معاصر تفاوتهای جدی سیاسی و نهادی وجود دارد. در اتحاد جماهیر شوروی، جمهوریهای عضو اتحادیه، هرچند بهصورت صوری، دارای ویژگیهای استقلال بودند. اما در روسیه، نظام قدرت متمرکزتر است و اداره مناطق نیز مستقیماً به کرملین وابسته است.
با این همه، روسیه نقاط ضعف بسیار زیادی دارد. بهویژه در جمهوریهای ملی مانند تاتارستان، باشقیرستان، چچن، داغستان، ساخا (یاکوتیا) و بوریاتیا، نگرش نسبت به حکومت مرکزی ممکن است در آینده تغییر کند. وجود سابقه جداییطلبی در چچن و قفقاز شمالی، مسائل هویت ملی و نارضایتیها پیرامون توزیع منابع، خطرات بالقوهاند. در چنین سناریویی، ممکن است ادعاهای استقلال مناطقی مانند تاتارستان، باشقیرستان، چچن و ساخا مطرح شود. اما اینکه از هماکنون گفته شود هر یک از آنها به کشوری مستقل تبدیل خواهد شد، بیش از آنکه پیشبینی سیاسی باشد، یک فرضیه است».

تامیللا قولامی
این کارشناس علوم سیاسی گفت که خطر اصلی، بیش از تضعیف اقتصادی روسیه، احتمال از دست رفتن کنترل سیاسی از سوی حکومت مرکزی است:
«همچنین تغییر در حاکمیت رئیسجمهور ولادیمیر پوتین، شکاف در میان نخبگان و شکست نظامی میتواند چنین روندی را تسریع کند. رسیدن مجموع کسری بودجه مناطق روسیه به سطحی رکوردی در سال 2025 نیز نشاندهنده تنش اقتصادی در روابط مرکز و مناطق است.
این روند برای آذربایجان و کل منطقه هم جنبههای مثبت و هم جنبههای خطرناک دارد. جنبه مثبت آن، تضعیف توان روسیه برای اعمال نفوذ سیاسی و نظامی بر قفقاز جنوبی، گسترش امکان مانور ژئوپلیتیکی آذربایجان و افزایش اهمیت کریدور میانی است؛ جنبه منفی آن نیز هرجومرج احتمالی در روسیه، مشکل کنترل تسلیحات هستهای، بحران امنیتی در قفقاز شمالی، موج پناهجویان و درگیریهای منطقهای جدید است.
بله، تجزیه روسیه امروز موضوعی واقعی برای بحث سیاسی است، اما نتیجه اجتنابناپذیر آینده نزدیک نیست. آذربایجان نباید این احتمال را نه رویدادی مطلوب و نه سناریویی دور و بیاهمیت ارزیابی کند. همزمان با همه اینها، آمادگی برای تغییرات ژئوپلیتیکی احتمالی، ایجاد نهادهای قدرتمند دولتی و حفاظت از منافع امنیت ملی در هر سناریویی ضروری است.
پژوهش مؤسسه سیاست خارجی سوئد درباره چشماندازهای تجزیه روسیه، گزارش سال 2026 مرکز مطالعات شرقی لهستان و تحلیل بنیاد کارنگی، منابع جالبی برای استناد به همه این موارد هستند».
توران رضایف
Globalinfo.az