نقشهای که الکساندر دوگین، چهره عمومی روس و یکی از ایدئولوگهای اصلی کرملین، در حساب کاربری خود در شبکههای اجتماعی منتشر کرده، بحثبرانگیز شده است. در این نقشه، آمریکا، روسیه و چین بهعنوان بازیگران اصلی نظم جهانی معرفی شدهاند و به هر یک فضای جغرافیایی مشخصی اختصاص یافته است. دوگین با این نقشه آشکارا ایده چندقطبیبودن در روابط بینالملل و بهطور مشخصتر «مدل جهان سهقطبی» خود را بازتاب میدهد.
برای مثال، قارههای آمریکا، گرینلند و ژاپن به آمریکا؛ اروپا و آفریقا به روسیه؛ و بخش بزرگی از آسیا و اقیانوسیه به چین اختصاص داده شدهاند. در مدل ارائهشده از سوی دوگین، جایگاه کشورهای کوچک و متوسط بهعنوان سوژههای مستقل ژئوپلیتیک به حاشیه رانده میشود و جغرافیای محل استقرار آنها به بخشی از محاسبات راهبردی قدرتهای بزرگ تبدیل میشود.
زمان انتشار مطلب دوگین نیز تصادفی نیست. او این نقشه را در 16 نوامبر، در آستانه نشست سهجانبه رهبران آمریکا، روسیه و چین که قرار است 19 نوامبر در شهر شنژن چین برگزار شود، منتشر کرد. نامیدن این نشست بهعنوان «اجلاس جهان سهقطبی» از سوی دوگین نشان میدهد که او از چه چارچوب ایدئولوژیکی به این رویداد مینگرد.
من در واقع A.Duqin را چندان فرد جدیای نمیدانم. او هرچه پیرتر میشود، بهکلی عقلش را از دست میدهد. آخرین مطلب او نیز این موضوع را تأیید میکند. در واقع، مطلب دوگین چیز تازهای نیست؛ زیرا او مدتهاست تلاش میکند جهان را بر پایه سه تمدن و مرکز قدرت اصلی توضیح دهد.
تضادهای آشکار
در رویکرد دوگین، غرب، روسیه و چین نماینده مدلهای متفاوت سیاسی و تمدنی هستند. اما در این دستهبندی تناقضهای مهمی وجود دارد. مسکو و پکن سالهاست با مخالفت با هژمونی جهانی غرب، خواستار جهانی چندقطبی هستند. با این حال، در مدل دوگین به دیگر کشورها بیش از آنکه نقش مشارکتکنندگان برابر داده شود، نقش انتخاب موضع در پیرامون این سه مرکز واگذار شده است. این امر با مفهوم چندقطبیبودن در تضاد است. به سادهترین شکل، اگر جهان تکقطبی بهدلیل برتری آمریکا و وابستگی دیگر کشورها به نفوذ سیاسی و اقتصادی آن مورد انتقاد قرار میگیرد، تقسیم همان نظام به حوزههای نفوذ سه دولت بزرگ تا چه اندازه مدلی متفاوت است؟ به بیان دیگر، جایگزینشدن یک هژمون با سه هژمون، بهطور خودکار نظام بینالمللی عادلانهای ایجاد نمیکند.
جغرافیای اختصاصیافته به روسیه در نقشه دوگین نیز بهخودیخود سرشار از تناقض است. برای نمونه، نشاندادن اروپا و آفریقا در فضای نفوذ روسیه، ادعای مسکو برای تبدیلشدن به قدرتی پیشرو نهتنها در فضای پساشوروی، بلکه در جغرافیایی گستردهتر را بازتاب میدهد. حال آنکه گنجاندن اروپا در حوزه نفوذ روسیه، با توجه به تضادهای بنیادین در روابط مسکو با غرب، خندهدار به نظر میرسد. روسیه نه نیرویی است که بتواند با جایگاه مسلط آمریکا و ناتو در معماری امنیتی اروپا مقابله کند و نه جای آن را پر کند. مهمتر از همه، همه کشورهای اروپایی با قرارگرفتن در حوزه نفوذ روسیه موافق نیستند.
وضعیت برای چین نیز متفاوت نیست. دوگین بخش بزرگی از آسیا، اقیانوسیه و مناطق پیرامونی را به پکن اختصاص داده است. روشن است که این تصور ژئوپلیتیکی، افزایش قدرت اقتصادی، فناوری و نظامی چین را در نظر میگیرد. اما کشورهای آسیایی بهطور خودکار برتری منطقهای پکن را نمیپذیرند. بهویژه عامل هند بزرگترین خلأ این طرح است. هند که پرجمعیتترین کشور جهان، قدرت بزرگی دارای سلاح هستهای و یکی از اعضای پیشرو BRICS است، نهتنها بهعنوان مرکز قدرتی مستقل نشان داده نشده، بلکه در حوزه نفوذ چین قرار گرفته است. حال آنکه هند نمیخواهد بهطور کامل در مدار سیاسی واشنگتن، مسکو یا پکن قرار بگیرد. سیاست خارجی دهلی نو بر اصل خودمختاری راهبردی استوار است. هند هم در حوزه دفاع و فناوری با آمریکا همکاری میکند، هم روابط خود با روسیه را حفظ میکند و هم با چین رقابت دارد. قرار دادن آن در حوزه نفوذ چین، به معنای نادیدهگرفتن بلندپروازیهای ژئوپلیتیکی خود هند است.
رقابت تفرقهافکن
افزون بر این، رویکردی سادهلوحانه ارائه شده است؛ گویی منافع چین و روسیه بهطور قطعی با یکدیگر همپوشانی دارند. حال آنکه هر دو کشور در آسیای مرکزی منافع اقتصادی و راهبردی دارند. اگر مسکو این منطقه را فضای تاریخی امنیت و نفوذ خود میداند، آسیای مرکزی برای پکن مسیر مهمی در امنیت انرژی، تجارت، حملونقل و ابتکار «یک کمربند، یک راه» است. از این رو، نقشه دوگین با مرزهای سیاست واقعی تفاوت چشمگیری دارد.
این نقشه از منظر آذربایجان جنبههای تأملبرانگیزی دارد. به این ترتیب که قفقاز جنوبی بهطور سنتی در حوزه نفوذ روسیه نشان داده شده است. حال آنکه کرملین سالبهسال نفوذ و جایگاه خود را در منطقه تضعیف میکند. حتی میتوانم بگویم که در این روند، توازن به سود باکو تغییر کرده است. به سادهترین بیان، آذربایجان با سه قدرت موجود در نقشه دوگین توافقنامه مشارکت راهبردی امضا کرده است. افزون بر این، آذربایجان با آمریکا در پروژه TRIPP، با روسیه در مسیر حملونقل شمال-جنوب و با چین در پروژه ترانسخزر همکاری میکند. یعنی قفقاز جنوبی دیگر منطقهای نیست که با واقعیتهای ژئوپلیتیکی پیشین اداره شود. باکو همچنین آشکارا اعلام کرده است که نمیخواهد در حوزه نفوذ هیچ مرکز قدرتی قرار بگیرد.
به نظر من، این نقشه نه واقعیت موجود، بلکه نظم جهانی مطلوب یک مکتب ژئوپلیتیکی مشخص را به نمایش میگذارد. چنین نظمی نیز نمیتواند از حد آرزو فراتر رود.
توران رضایف
نویسنده سیاسی Globalinfo.az