ABŞ-ın yeni tarif siyasəti dünya iqtisadiyyatında ticarət münasibətlərinin yenidən qurulmasını sürətləndirən əsas amillərdən birinə çevrilir. Vaşinqtonun müxtəlif ölkələrə qarşı tarifləri artırması yalnız ABŞ-ın idxal siyasətinə deyil, qlobal təchizat zəncirlərinə, istehsal coğrafiyasına, enerji bazarlarına və beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarına da təsir göstərir. Azərbaycan üçün isə bu prosesin birbaşa təsiri məhdud olsa da, ölkənin əsas ticarət tərəfdaşları, enerji bazarı və tranzit imkanları vasitəsilə dolayı nəticələri kifayət qədər əhəmiyyətli ola bilər.
ABŞ-ın tarif siyasətinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun qeyri-sabit və dəyişkən xarakter daşımasıdır. 2025-ci ildə elan edilən genişmiqyaslı tariflərlə bağlı hüquqi və siyasi mübahisələr, sonrakı qərarlar və yeni tarif təşəbbüsləri beynəlxalq biznes üçün proqnozlaşdırılması çətin mühit formalaşdırıb. Şirkətlər üçün əsas problem yalnız tariflərin yüksək olması deyil, onların gələcəkdə hansı səviyyədə və hansı ölkələrə tətbiq ediləcəyinin əvvəlcədən dəqiq bilinməməsidir.
Bu qeyri-müəyyənlik qlobal şirkətləri istehsal və logistika strategiyalarına yenidən baxmağa vadar edə bilər. ABŞ bazarına məhsul ixrac edən şirkətlər alternativ istehsal məkanları və yeni təchizat marşrutları axtarmağa başlayır. Nəticədə beynəlxalq ticarətdə ənənəvi əlaqələr zəifləyə, yeni regional istehsal mərkəzləri və logistika dəhlizləri formalaşa bilər.
Azərbaycanın vəziyyətində isə əsas məqam ABŞ-la ticarətin ölkənin ümumi xarici ticarətindəki nisbətən kiçik payıdır. 2025-ci il göstəricilərinə əsasən, ABŞ Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyəsində təxminən 3,1 faiz paya malik olub. Müqayisə üçün İtaliyanın payı 25,2 faiz, Türkiyənin 11,7 faiz, Rusiyanın 10,1 faiz, Çinin isə payı 9,5 faiz təşkil edib. Bu rəqəmlər göstərir ki, ABŞ tariflərinin Azərbaycana birbaşa təsiri əsas ticarət tərəfdaşları ilə müqayisədə məhdud olacaq.
Lakin bu, Azərbaycanın tarif müharibəsinin təsirlərindən kənarda qalacağı anlamına gəlmir. Əsas risk dolayı təsir kanallarından yaranır. ABŞ-ın tarif siyasəti Avropa İttifaqı, Türkiyə, Çin və digər böyük iqtisadiyyatların ixrac və istehsal imkanlarına təsir göstərərsə, həmin ölkələrdə iqtisadi aktivliyin zəifləməsi Azərbaycanın xarici ticarətinə də təsir göstərə bilər.
Azərbaycanın qeyri-neft ixracı baxımından xüsusilə Avropa və Türkiyədə tələbin vəziyyəti əhəmiyyətlidir. Qlobal ticarətin zəifləməsi bu bazarlarda istehlak və investisiyaların azalmasına gətirib çıxararsa, Azərbaycan məhsullarına xarici tələbat da müəyyən dərəcədə zəifləyə bilər. Bu, xüsusilə kənd təsərrüfatı, qida və digər qeyri-neft məhsullarının ixracı baxımından əlavə risk yaradır.
Digər mühüm məsələ enerji bazarıdır. ABŞ-İran qarşıdurması və Hörmüz boğazı ətrafında yaranan geosiyasi risklər neft qiymətlərinə yuxarı istiqamətdə təzyiq yarada bilər. Belə vəziyyət Azərbaycan üçün qısamüddətli maliyyə üstünlüyü yaradır. Neftin qiymətinin yüksək olması ixrac gəlirlərini və büdcə daxilolmalarını dəstəkləyə bilər.
Lakin burada ikili risk mövcuddur. Geosiyasi gərginlik neft qiymətlərini yüksəltsə də, uzunmüddətli tarif müharibəsi dünya iqtisadiyyatının artım tempini aşağı sala bilər. İqtisadi artımın zəifləməsi isə neftə qlobal tələbatı azalda və nəticədə qiymətlərə aşağı istiqamətdə təzyiq göstərə bilər. Başqa sözlə, qısamüddətli dövrdə geosiyasi risklər Azərbaycan üçün yüksək neft qiymətləri baxımından müsbət nəticə yarada bilər, lakin tarif qarşıdurması uzunmüddətli xarakter alarsa, qlobal tələbin azalması Azərbaycanın enerji gəlirlərinə mənfi təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri enerji gəlirlərində mümkün dalğalanmalara qarşı maliyyə dayanıqlığını qorumaqdır. Neft qiymətlərinin yüksək olduğu dövrdə əldə edilən əlavə gəlirlərin ehtiyat mexanizmlərinin gücləndirilməsinə yönəldilməsi gələcəkdə qiymətlərin aşağı düşməsi zamanı büdcə və makroiqtisadi sabitliyi qorumağa imkan verə bilər.
ABŞ-ın tarif siyasətinin Azərbaycan üçün yarada biləcəyi ən real imkanlardan biri isə tranzit və logistika sahəsindədir. Qlobal ticarət marşrutlarının dəyişməsi və şirkətlərin alternativ təchizat zəncirləri axtarması Şərq-Qərb istiqamətində yerləşən nəqliyyat dəhlizlərinin əhəmiyyətini artıra bilər.
Bu kontekstdə Orta Dəhliz Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Asiya ilə Avropa arasında alternativ marşrutlara tələbin artması Azərbaycanın tranzit ölkə kimi mövqeyini gücləndirə bilər. Lakin bu imkanın real iqtisadi gəlirə çevrilməsi avtomatik baş verməyəcək.
Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun imkanlarının artırılması, Bakı Limanının yükötürmə qabiliyyətinin genişləndirilməsi, gömrük prosedurlarının sürətləndirilməsi və sərhəd-keçid məntəqələrində rəqəmsallaşmanın gücləndirilməsi vacib şərtlərdir. Əks halda Orta Dəhlizin qlobal ticarətdə artan maraqdan lazımi səviyyədə faydalanması çətinləşə bilər.
Eyni zamanda, ABŞ-Çin və ABŞ-Avropa ticarət münasibətlərində gərginliyin artması Azərbaycanın logistika sektoruna yeni investisiyaların cəlb edilməsi üçün imkan yarada bilər. Şirkətlər istehsal və təchizat zəncirlərini yenidən qurarkən Azərbaycan regional logistika və paylama mərkəzi kimi öz mövqeyini gücləndirə bilər.
Bununla belə, burada da rəqabət kifayət qədər yüksəkdir. Azərbaycan yalnız coğrafi mövqeyinə güvənməməli, tranzit xidmətlərinin sürətini, qiymət rəqabətliliyini və etibarlılığını artırmalıdır. Yəni Orta Dəhlizin üstünlüyü yalnız xəritədəki coğrafi mövqedən deyil, real logistika xidmətlərinin keyfiyyətindən də asılı olacaq.
Ümumiyyətlə, ABŞ-ın yeni tarif siyasəti Azərbaycan üçün nə tamamilə mənfi, nə də avtomatik olaraq müsbət nəticələr vəd edir. Ölkənin üzləşəcəyi nəticələr qlobal ticarət qarşıdurmasının miqyasından, onun nə qədər davam etməsindən, əsas ticarət tərəfdaşlarının reaksiyasından və enerji bazarındakı vəziyyətdən asılı olacaq.
Azərbaycan üçün əsas risk ABŞ tariflərinin birbaşa təsirindən daha çox qlobal iqtisadi artımın zəifləməsi, əsas ticarət tərəfdaşlarında tələbin azalması və neft qiymətlərində mümkün dalğalanmalardır. Əsas imkan isə təchizat zəncirlərinin yenidən qurulması prosesində Azərbaycanın tranzit, logistika və regional ticarət mərkəzi kimi mövqeyini gücləndirməsidir.
Bu səbəbdən Azərbaycanın strategiyası yalnız xarici tarif dəyişikliklərinə reaksiya verməklə məhdudlaşmamalıdır. İxrac bazarlarının şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun rəqabət qabiliyyətinin artırılması, yeni xarici bazarlara çıxışın genişləndirilməsi və Orta Dəhlizin infrastruktur imkanlarının gücləndirilməsi əsas prioritetlər olaraq qalır.
Əslində, qlobal tarif müharibəsi Azərbaycan üçün bir növ sınaq mərhələsi yaradır. Əgər ölkə dəyişən ticarət marşrutlarından, logistika imkanlarından və yeni investisiya axınlarından vaxtında yararlana bilsə, qlobal ticarətdəki parçalanmanı iqtisadi imkanlara çevirə bilər. Əks halda isə dünya iqtisadiyyatında artan qeyri-müəyyənlik əsasən enerji gəlirlərindən asılı olan iqtisadi model üçün əlavə risklər formalaşdıracaq.
Akif NƏSİRLİ
Həmçinin oxuyun
