Globalinfo.az Məkkə sazişi barədə ehtiyatda olan türkiyəli kontr-admiral Prof. Dr. Cihat Yaycı ilə müsahibəni təqdim edir:
– Cihat bəy, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalanan Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi üzrə hazırlıq prosesi 2 il 8 ay davam edib. Belə bir sazişin bağlanmasını hansı amil və ya şərait şərtləndirdi?
– Məkkə sazişi ilə bağlı təşəbbüs birdən-birə yaranmayıb. Son illərdə regionun təhlükəsizlik mühitində baş verən sürətli dəyişikliklər və üç ölkənin bu mənada maraqlarının üst-üstə düşməsi sazişin əsasını təşkil etmişdir. İsrail-İran gərginliyi və münaqişələri, Qırmızı dənizdə və Bab əl-Məndəbdə təhlükəsizlik problemləri, Körfəz ölkələri üçün təhdidin artması, enerji və ticarət yollarının təhlükəsizliyi və ABŞ-ın regionda ənənəvi təhlükəsizlik zəmanətlərinin davamlılığı ilə bağlı müzakirələr region ölkələrini yeni həll yolları axtarmağa vadar etmişdir. Bundan əlavə, Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında hərbi, siyasi və müdafiə sənayesi sahəsində artıq uzun müddətdir davam edən münasibətlər mövcud idi. Buna görə də, Məkkə sazişi sıfırdan qurulan bir münasibət deyil, mövcud münasibətlərin kollektiv müdafiə səviyyəsinə qaldırılmasıdır. Hesab edirəm ki, sazişin əsas ideyası budur: regionun təhlükəsizliyi yalnız regiondan kənar güclərin öhdəsinə buraxıla bilməz. Region dövlətləri öz təhlükəsizlik və çəkindirmə qabiliyyətlərini yaratmalıdırlar.
– Bu prosesdə ABŞ hansı yerdə qərarlaşır? İdeya ABŞ-ındır, yoxsa bu üç ölkənin?
– Bu gün əlimizdə Məkkə sazişinin ABŞ layihəsi olduğunu göstərən heç bir konkret dəlil yoxdur. Buna görə də, saziş ilk növbədə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan tərəfindən öz təhlükəsizlik ehtiyaclarına uyğun olaraq hazırlanmış bir təşəbbüs hesab edilməlidir. Lakin, ABŞ-dakı bəzi dairələrin sazişdən məmnun olduğu da görünür. ABŞ konqresmeni Co Vilsonun sazişi Trampın Yaxın Şərq siyasətinin uğuru kimi qiymətləndirməsi və onu İranın təcrid olunması ilə əlaqələndirməsi diqqətəlayiq bir nümunədir. Lakin bir konqresmenin siyasi qiymətləndirməsi ABŞ-ın rəsmi siyasəti ilə qarışdırılmamalıdır. Türkiyə üçün vacib olan da budur. Məkkə sazişi başqa bir dövlətin regional siyasətinin alətinə çevrilməməlidir. Xüsusilə, o, ABŞ-ın İranı cilovlamaq strategiyasının hərbi qolu olmamalıdır. Bir sözlə, mövcud məlumatlara əsasən, bu, üç ölkənin təşəbbüsüdür. ABŞ-ın öz strategiyasına uyğun olaraq bundan faydalanmaq istəyib-istəməməsi başqa bir məsələdir.
– Sazişlə bağlı Tehranın ikimənalı və tənqidi reaksiyası da müzakirə mövzusudur. Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidan “Anadolu” agentliyinə açıqlamasında deyib ki, bu ölkələrə hücum etməyən heç bir dövlət hədəf hesab olunmur. O, həmçinin sazişin, xüsusilə, İrana qarşı yönəlmədiyini qeyd edib. “Bizim imzaladığımız sənəddə ümumi təhdidlə bağlı yazılı müddəa yoxdur. Biz bir-birimizin təhlükəsizliyini diqqətlə izləməyi öhdəmizə götürürük”, – Fidan bildirib. Belə olan halda İranın narahatlığı üçün əsas varmı?
– İranın müqaviləni yaxından izləməsi başadüşüləndir. Çünki, coğrafi baxımdan Türkiyə İranın qərbində, Pakistan şərqində, Səudiyyə Ərəbistanı isə cənub-qərbində yerləşir. Buna görə də, Tehranın belə bir üçtərəfli təhlükəsizlik strukturunun gələcəkdə hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini düşünməsi təbiidir. Lakin mövcud müqaviləyə əsaslanaraq “bu, İrana qarşı qurulan ittifaqdır” demək doğru deyil. Hakan Fidanın açıqlaması burada vacibdir. Sazişdə ortaq düşmən və ya ortaq təhdid müəyyən edilməyib. Əsas prinsip odur ki, üç ölkə bir-birinin təhlükəsizliyini qoruyacaq və onlardan birinə qarşı silahlı hücumu ortaq təhlükəsizlik məsələsi hesab edəcək. Buna görə də, İran bu üç ölkədən heç birinə hücum etmədiyi müddətcə, bu, müqavilənin birbaşa hədəfi deyil. İranın əsas narahatlığı bu strukturun sonradan ABŞ və ya İsrailin İranı məhdudlaşdırmaq siyasətinin bir hissəsinə çevrilməsi ehtimalı ola bilər. Co Vilsonun müqaviləni İranı təcrid etmək kontekstində qiymətləndirməsi də Tehranda bu şübhələri artıra bilər. Türkiyə üçün düzgün siyasət aydındır: Bu, İrana qarşı cəbhəyə çevrilmədən, Türkiyənin və regionun təhlükəsizliyini gücləndirən müstəqil bir mexanizm olaraq qalmalıdır.
– İsrail də Məkkə sazişini özü üçün təhdid hesab edir. Türkiyə-Səudiyyə-Pakistan ittifaqı İsrail-Hindistan-Yunanıstan-Kipr ittifaqı qarşısında necə bir çəkindirmə gücünə malikdir?
– Məkkə sazişini birbaşa “İsrail əleyhinə ittifaq” kimi təqdim etmək doğru olmazdı. Lakin, onun İsrail üçün yeni və önəmli bir çəkindirmə gücü təşkil etdiyi aydındır. Çünki üç fərqli güc eyni təhlükəsizlik mexanizmində birləşir: Türkiyənin güclü ordusu, əməliyyat təcrübəsi və inkişaf etmiş müdafiə sənayesi; Pakistanın böyük ordusu, raket qabiliyyəti və nüvə gücü; Səudiyyə Ərəbistanının iqtisadi gücü, enerji imkanları və strateji coğrafiyası.
Xüsusilə Pakistanın nüvə gücü olması bu strukturun strateji çəkisini artırır. Lakin burada ehtiyatlı olmaq lazımdır: Pakistanın Türkiyəyə və ya Səudiyyə Ərəbistanına açıq şəkildə nüvə zəmanəti verdiyini deyə bilmərik. Belə bir bəyan edilmiş müddəa yoxdur.
Lakin çəkindirmə yalnız silah istifadə etməklə bağlı deyil. Çəkindirmə qarşı tərəfə “Əgər mən bu hücumu başlatsam, nəticələri harada bitəcək?” sualını verməyə vadar edə bilməkdir. İsrail üç ölkədən hər hansı biri ilə hərbi münaqişəni qiymətləndirərkən, indi yalnız həmin ölkənin verəcəyi cavabı deyil, həm də digər iki ölkənin nə edə biləcəyini hesablamalıdır. Buna görə də, Məkkə sazişi İsrailə qarşı qurulan ittifaq deyil; bununla belə, bu, İsrail də daxil olmaqla, bütün regional aktorlara qarşı kollektiv çəkindirmə üçün əhəmiyyətli potensiala malikdir.
– Məkkə sazişi Ankaraya hansı üstünlükləri qazandıracaq? Risklər necə, mövcuddurmu?
– Türkiyə üçün əhəmiyyətli qazanclar var: çəkindirici gücümüz artır, müdafiə sənayesi üçün yeni tərəfdaşlıqlar yaranır, Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə resursları ilə birgə layihələr inkişaf etdirilə bilər, Pakistanla hərbi və texnoloji əməkdaşlıq dərinləşə bilər və Türkiyənin strateji təsir dairəsi Körfəzdən Hind okeanına qədər genişlənə bilər.
Risk isə ondadır ki, Türkiyə öz münaqişəsi olmayan münaqişələrə cəlb oluna bilər. Pakistanla Hindistan və ya Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran arasında potensial müharibədə Türkiyənin məsuliyyət dairəsinin hədləri dəqiq müəyyən edilməlidir. Buna görə də, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin səlahiyyətləri və Türkiyənin milli qərar qəbuletmə müstəqilliyi mütləq qorunmalıdır.
– Yeni ittifaq regionda qüvvələr nisbətini dəyişə bilərmi?
– Bəli, bu, regionda qüvvələr balansını dəyişdirmək potensialına malikdir. Çünki üç ölkənin bir-birini tamamlayan imkanları eyni təhlükəsizlik sistemi daxilində birləşdirilir. Bu kombinasiya Yaxın Şərq, Körfəz, Qırmızı dəniz və Cənubi Asiyada hərbi qarşıdurmalara təsir göstərə biləcək əhəmiyyətli çəkindirmə yarada bilər.
– Məkkə sazişi texniki baxımdan NATO-nun kollektiv müdafiəni nəzərdə tutan 5-ci maddəsi ilə eyni prinsipə əsaslanır. Ona görə bəzən “İslam NATO-su” adlandırılır. Sizcə də, bu, belədirmi?
– Bu gün “İslam NATO-su”nun yaradıldığını demək hələ tezdir. Lakin belə bir strukturun əsasının formalaşdığını demək mümkündür. Çünki NATO yalnız “birimizə hücum hamımıza hücumdur” prinsipindən ibarət deyil. Onun birgə komandanlıq sistemi, daimi qərargahları, birgə əməliyyat planları, kəşfiyyat mexanizmləri, hərbi standartları və müntəzəm təlimləri var. Məkkə sazişi hələ bu səviyyədə deyil. Lakin üç ölkənin kollektiv müdafiə konsepsiyası ətrafında birləşməsi çox vacib bir başlanğıcdır. Əgər gələcəkdə Misir və digər İslam ölkələri qoşularsa; və əgər birgə komandanlıq, birgə əməliyyat planlaşdırması, kəşfiyyat paylaşımı, inteqrasiya olunmuş hava və raketdən müdafiə və davamlı təlim sistemi yaradılarsa, onda biz həqiqətən də İslam dünyasının NATO-ya bənzər müdafiə təşkilatından danışa bilərik. Qısacası, bu gün “İslam NATO-su” yoxdur; lakin, Məkkə sazişi düzgün şəkildə genişləndirilərsə və institusional hala gətirilərsə, onun nüvəsinə çevrilə bilər.
Cihat Yaycı
– Məkkə sazişi Atlantik İttifaqı kimi effektli olacaqmı?
– Bu gün onun Atlantik Alyansı qədər təsirli olduğunu demək mümkün deyil. NATO-nun 75 ildən çox institusional təcrübəsi, inteqrasiya olunmuş komandanlıq sistemi, birgə müdafiə planları, qərargahı və standartlaşdırma mexanizmləri var.
– Bəs üstün tərəfləri və ya zəif nöqtələri hansılardır?
– Məkkə sazişinin ən güclü tərəfi üç ölkənin tamamlayıcı hərbi, iqtisadi, texnoloji və strateji imkanlarıdır. Pakistanın nüvə gücü statusu da çəkindirmənin artmasında əhəmiyyətli amildir.
Ən zəif nöqtəsi hələ kifayət qədər institutlaşdırılmamasıdır. Birgə komandanlıq necə fəaliyyət göstərəcək? Böhran dövründə qərarlar necə qəbul ediləcək? Hərbi yardımın əhatə dairəsi nə qədər olacaq? Bunları praktikada görmək lazımdır. Digər bir zəif nöqtə isə ölkələrin təhdid qavrayışlarının həmişə eyni olmaya bilməsidir. Buna görə də, bu gün NATO ilə eyni səviyyədə deyil. Lakin, əgər o, institusionallaşarsa, genişlənərsə və üzvləri böhran dövründə həqiqətən ortaq iradə nümayiş etdirə bilsələr, çox güclü regional müdafiə təşkilatına çevrilə bilər.
– Məkkə sazişinin gələcəkdə genişlənə biləcəyi də söyləndi. İlk olaraq, çox güman ki, Misir bura daxil olacaq…
– Misirin iştirakı bu strukturun strateji çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Misirin daxil olması ilə Türkiyə, Şərqi Aralıq dənizi, Misir, Süveyş kanalı, Səudiyyə Ərəbistanı, Qırmızı dəniz, Pakistan, Ərəbistan dənizi və Hind okeanı arasında çox vacib bir təhlükəsizlik zonası yaranır.
– Azərbaycan irəlidə sazişə qoşula bilərmi?
– Türkiyə olaraq, əlbəttə ki, Azərbaycanın iştirakından çox məmnun olardıq. Üstəlik, kollektiv müdafiə anlayışı Azərbaycan üçün yeni deyil. Bunun üçün hüquqi əsas artıq Türkiyə ilə Azərbaycan arasında mövcuddur. 16 avqust 2010-cu il tarixli strateji tərəfdaşlıq və qarşılıqlı yardım haqqında Müqavilə iki ölkə arasında təhlükəsizlik və qarşılıqlı yardım münasibətlərini çox yüksək səviyyəyə qaldırıb. Daha sonra, 15 iyun 2021-ci il tarixli Şuşa Bəyannaməsi ilə Türkiyə-Azərbaycan münasibətləri açıq şəkildə müttəfiqlik səviyyəsinə qaldırılıb. Şuşa Bəyannaməsinə əsasən, tərəflərdən birinin müstəqilliyinə, suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə, sərhədlərin toxunulmazlığına və ya təhlükəsizliyinə qarşı üçüncü bir dövlət tərəfindən təhdid və ya hücum halında, iki ölkə məsləhətləşəcək və lazımi yardım və birgə tədbirlər müəyyən edəcək. Siyasi baxımdan, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında artıq “birinin təhlükəsizliyi digərinin təhlükəsizliyidir” anlayışı mövcuddur. Buna görə də, Azərbaycanın Məkkə sazişində iştirakı sıfırdan bir müdafiə münasibətləri yaratmayacaq; mövcud Türkiyə-Azərbaycan ittifaqını daha geniş kollektiv müdafiə sisteminə bağlayacaq.
– Azərbaycan bura hansı töhfələri verə bilər?
– Azərbaycan bu quruma əhəmiyyətli töhfələr verə bilər. Döyüş təcrübəsi olan müasir ordusu, Türkiyə ilə yüksək hərbi uyğunluğu, enerji ehtiyatları, Xəzər dənizində strateji mövqeyi və Orta Dəhlizdəki mövqeyi çox dəyərlidir. Azərbaycanın iştirakı ilə Məkkə mexanizmi → Türkiyə → Azərbaycan → Xəzər → Türküstan əlaqələri də gücləndirilə bilər. Beləliklə, struktur Yaxın Şərq və Cənubi Asiyadan kənarda Türk dünyasına strateji bir açılış qazana bilər.
– Rəsmi Bakı kifayət qədər balanslı xarici siyasət yürüdür. Bunu nəzərə alaraq, Məkkə sazişi ilə bağlı Azərbaycanın neytrallığını qoruyacağını düşünmək olarmı?
– Əlbəttə ki, Azərbaycanın İran, İsrail, Rusiya və digər aktorlarla münasibətlərdə həssas balansları var. İştirak edib-etməmək və bunun vaxtını müəyyən etmək Azərbaycanın öz suveren qərarıdır. Bu baxımdan Bakıya təzyiq göstərməyi doğru hesab etmirəm.
Lakin, əgər Azərbaycan iştirak edərsə, o, yalnız təhlükəsizlik tələb edən bir ölkə olmayacaq; hərbi təcrübəsi, enerji gücü, strateji coğrafiyası və Türk dünyasına açılan mövqeyi ilə bu, təhlükəsizlik yaradan müttəfiq kimi quruma əhəmiyyətli dərəcədə güc qatacaq. Buna görə də, Azərbaycanın Məkkə sazişində gələcəkdə iştirakından məmnun olarıq. Bunun üçün artıq 2010-cu il Müqaviləsi hüquqi əsası və Şuşa Bəyannaməsi müttəfiqlik ruhunu yaradıb.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
Həmçinin oxuyun
