ایران برای انتقال آب رود ارس به شهرهای واقع در خاک خود، پروژه‌ای گسترده اجرا می‌کند. عباس علی‌آبادی، وزیر انرژی ایران، اعلام کرده است که آب رود ارس تا 20 مارس 2026 به مرند و در ماه‌های تابستانی 2027 به تبریز خواهد رسید. در چارچوب این پروژه، انتقال آب به شهرهای مرند، شبستر و تبریز پیش‌بینی شده است. برای این منظور، خط لوله‌ای به طول 140 کیلومتر احداث می‌شود و ساخت مخازنی با ظرفیت مجموع 270 هزار مترمکعب در جریان است. این پروژه تأمین آب آشامیدنی 22 شهر را در بر می‌گیرد. عملیات در 6 ایستگاه از 7 ایستگاه پمپاژ پیش‌بینی‌شده به پایان رسیده است.
این پروژه ایران که با برداشت آب از رود ارس، تأمین 22 شهر را هدف قرار داده است، چه تأثیری می‌تواند بر امنیت آبی آذربایجان داشته باشد؟ آیا برداشت حجم اضافی آب از رود ارس در آینده می‌تواند به کاهش منابع آب رودخانه، برهم خوردن تعادل زیست‌محیطی و افزایش خطر کم‌آبی برای آذربایجان منجر شود؟ آذربایجان در این زمینه باید چه اقداماتی انجام دهد؟
Globalinfo.az به نقل از جمشید بختیار، بوم‌شناس، نوشت که این روند می‌تواند از منظر امنیت آبی آذربایجان پیامدهای جدی داشته باشد:
«پروژه‌ای که انتقال آب ارس به سمت مرند، شبستر و تبریز را پیش‌بینی می‌کند، از جمله مسائلی است که آذربایجان باید با دقت دنبال کند. ارس برای ما از نظر آب آشامیدنی، کشاورزی، آبیاری، ماهیگیری و در مجموع تعادل زیست‌محیطی، یک منبع مهم آب فرامرزی است. البته هم‌تباران ما نیز در شهرهایی زندگی می‌کنند که قرار است در چارچوب این پروژه آب‌رسانی شوند. حتی اگر ارس رودخانه‌ای فرامرزی نبود، حمایت از تأمین نیاز آبی آنان نیز وظیفه ما بود. اما ایران هنگام اجرای این پروژه باید به شماری از نکات توجه ویژه داشته باشد. نخست آن‌که نباید به اکوسیستم و تعادل طبیعی ارس آسیب وارد شود و نیاز آبی دیگر کشورهای واقع در این حوضه نباید در معرض خطر قرار گیرد. از این رو، مقیاس پروژه و حجم آبی که از رودخانه برداشت خواهد شد، باید به‌طور دقیق تعیین شود».
جمشید بختیار
این بوم‌شناس گفت که منابع آبی ارس به حوضه گسترده‌ای وابسته است که از خاک ترکیه آغاز می‌شود و ارمنستان، ایران و آذربایجان را در بر می‌گیرد:
«نه‌تنها جریان طبیعی، بلکه مخازن آبی ساخته‌شده در بالادست، سامانه‌های آبیاری، تغییرات اقلیمی و میزان آبی که کشورهای مختلف برداشت می‌کنند نیز بر حجم آب رودخانه تأثیر می‌گذارند. موضوع بازگرداندن آب برداشت‌شده به حوضه نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. از آنجا که بیشتر سکونتگاه‌های تحت پوشش این پروژه در فاصله قابل توجهی از حوضه ارس قرار دارند، احتمال بازگرداندن آب اندک است. تنها در مناطق نزدیک به رودخانه، امکان تخلیه مجدد حجم معینی از آب‌های مصرفی خانگی به حوضه وجود دارد. برای نمونه، تأثیر برداشت سالانه 100 میلیون مترمکعب آب با برداشت 300 میلیون مترمکعب آب یکسان نیست. حتی برداشت حجم سالانه یکسان از آب در ماه‌های پرباران و در دوره خشکسالی تابستان نیز می‌تواند نتایج متفاوتی به همراه داشته باشد. موضوعی که برای آذربایجان اهمیت ویژه دارد، حفظ تأمین آب در پایین‌دست رودخانه، در گره آبی میل-مغان و در بخش عبوری ارس از خاک آذربایجان است. کاهش آب ارس نه‌تنها بر مردم و کشاورزی، بلکه بر اکوسیستم رودخانه نیز تأثیر منفی خواهد گذاشت. یکی از مهم‌ترین مسائل نیز کاهش حجم آبی است که به دریای خزر می‌رسد. در شرایط بحرانی کنونی که سطح خزر به‌طور مداوم پایین می‌رود، این موضوع می‌تواند به‌عنوان عامل منفی دیگری عمل کند. مشکل اصلی این است که پروژه ایران با دوره افزایش فشار بر منابع آب در حوضه ارس هم‌زمان شده است».
بختیار خاطرنشان کرد که میان آذربایجان و ایران اسناد مشخصی برای تنظیم تقسیم آب وجود دارد:
«اما مشخص نشده است که پروژه کنونی ایران مطابق با آن اسناد اجرا می‌شود و ایران در این چارچوب چه میزان آب می‌تواند برداشت کند. اقداماتی که آذربایجان انجام خواهد داد، نباید تنها به ابراز نگرانی دیپلماتیک محدود شود. باید اطلاعات رسمی و تفصیلی درباره پروژه ایران درخواست شود. مطابق با اصول همسایگی، باید روشن شود که سالانه چه میزان آب از ارس برداشت خواهد شد، آب از چه مختصات جغرافیایی گرفته می‌شود، حجم برداشت روزانه و ماهانه چقدر است و نیاز آبی تا سال 2046 چگونه محاسبه شده است. باید مشخص شود چه میزان از آب برداشت‌شده دوباره استفاده خواهد شد یا به حوضه رودخانه بازگردانده می‌شود. باید بررسی شود که آیا ارزیابی اثرات زیست‌محیطی پروژه انجام شده است یا نه. باید در ارس سامانه خودکار اندازه‌گیری و پایش آب ایجاد شود. دبی رودخانه، ذخایر مخازن آبی، حجم آب برداشت‌شده از سوی ایران، میزان آب رسیده به پایین‌دست و همچنین شاخص‌های شیمیایی و زیستی باید به‌طور منظم پایش شوند. این موضوع باید به سطح همکاری منطقه‌ای ارتقا یابد و میان چهار کشور واقع در حوضه ارس ــ آذربایجان، ایران، ترکیه و ارمنستان ــ سازوکارهای مشترکی درباره حفاظت از منابع آب و کیفیت آب مورد توافق قرار گیرد».
لمان عمران
Globalinfo.az
Həmçinin oxuyun
