Ermənilərin Qarabağda törətdikləri vandalizm aktlarını bu gün o yerləri gəzərkən daha aydın görmək olur. 30 ilə yaxın müddətdə işğalda qalmış bölgələrdə yüzlərlə tarixi və dini abidə ya tamamilə dağıdılıb, ya da ciddi şəkildə zədələnib. Azərbaycanın rəsmi qurumlarının və beynəlxalq təşkilatların müxtəlif hesabatlarında da qeyd olunur ki, xeyli tarix və mədəniyyət abidəsi, o cümlədən onlarla məscid, türbə, qəbiristanlıq və memarlıq nümunəsi ya məhv edilib, ya da talan olunub. Bu abidələrin böyük qismi daşlarının başqa məqsədlərlə istifadə edilməsi və ya xarici bazarlara çıxarılması yolu ilə yox edilib. Peyk görüntüləri, jurnalist araşdırmaları və azad edilmiş ərazilərdən yayılan videomateriallar göstərir ki, bəzi şəhərlər, xüsusilə Ağdam faktiki olaraq “ruhlar şəhərinə” çevrilmişdi.
Ağdamda Monumental heykəl
Məzarlıqların taleyi isə bu vandalizmin ən ağrılı tərəflərindən biridir. Ağdam, Füzuli, Zəngilan, Kəlbəcər və Cəbrayıl rayonlarında yerləşən onlarla qəbiristanlıq sistemli şəkildə dağıdılıb. Qəbirlərin qazılması, başdaşlarının sındırılması və ya oğurlanması yalnız maddi dağıntı deyil, həm də kollektiv yaddaşa qarşı yönəlmiş açıq təhqirdir.
Dini abidələrə münasibət də bu siyasətin mahiyyətini açıq şəkildə göstərir. İşğal dövründə bir sıra məscidlərin təhqiredici şəkildə istifadə edildiyi faktlarla sübuta yetirilib. Xüsusilə Ağdam və Zəngilan ərazilərində yerləşən məscidlərin içərisində donuz, mal-qara saxlanılması ilə bağlı foto və videolar geniş yayılıb və bu faktlar beynəlxalq ictimaiyyətin də diqqətini cəlb edib. Bu, sadəcə vandalizm deyil, dini dəyərlərə qarşı nümayişkaranə hörmətsizlik kimi qiymətləndirilir.
Problem yalnız işğal olunmuş ərazilərlə məhdudlaşmır. Ermənistanın öz ərazisində də Azərbaycan xalqına məxsus tarixi-dini irsin sistemli şəkildə silinməsi prosesi müşahidə olunub. İrəvan şəhərində və digər bölgələrdə mövcud olmuş bir sıra məscidlər və memarlıq nümunələri ya tamamilə dağıdılıb, ya da mənşəyi dəyişdirilərək təqdim edilib. Tarixi mənbələrdə qeyd olunan Şah Abbas, Sərdar, Hacı Novruzəli kimi məscidlərin bu gün mövcud olmaması, yaxud başqa kimlik altında təqdim edilməsi bu siyasətin davamlı xarakter daşıdığını göstərir. Yalnız Göy məscidin müəyyən formada qorunub saxlanılması isə onun ilkin memarlıq və funksional xüsusiyyətlərinin dəyişdirilməsi fonunda baş verib.
Laçında işğal dövründə dağıdılmış Sarı Aşıq türbəsi
Digər mühüm məsələ isə Qafqaz Albaniyasına aid dini irsin mənimsənilməsi ilə bağlıdır. Qarabağ və ətraf bölgələrdə yerləşən bir sıra qədim xristian məbədlərinin tarixi kimliyinin dəyişdirilməsi, onların erməni irsi kimi təqdim olunması uzun illərdir müzakirə mövzusudur. Bu məbədlərin üzərindəki yazıların dəyişdirilməsi, memarlıq elementlərinin təhrif edilməsi və ya yenidən qurulması yolu ilə onların mənşəyinin “erməniləşdirilməsi” cəhdləri olub.
Erməni vandalizminə məruz qalmış Çuxur məhəllə məscidi
Bütün bu faktlar bir araya gətirdikdə, ortaya çıxan mənzərə təkcə fiziki dağıntıların deyil, daha genişmiqyaslı bir strategiyanın mövcudluğunu göstərir. Məqsəd yalnız əraziləri nəzarət altında saxlamaq deyil, həmin ərazilərin tarixi-mədəni kimliyini dəyişdirmək, əvvəlki izləri silmək və yeni narrativ formalaşdırmaq olub. Bu isə “mədəni təmizləmə” anlayışı ilə izah olunur.
Turan Rzayev
Globalinfo.az-ın siyasət yazarı
Həmçinin oxuyun
