Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) Türkiyənin Qara dəniz, Aralıq dənizi və Egey dənizindəki hüquq və mənafelərini qanuni şəkildə təmin etmək üçün “Mavi Vətən” doktrinası çərçivəsində ayrıca bir qanun layihəsi hazırlayır. Qanun layihəsinin Qurban bayramından sonra Türkiyə Böyük Millət Məclisinə təqdim edilməsi gözlənilir.
Globalinfo.az bu barədə Türkiyə Dənizçilik və Qlobal Strategiyalar Mərkəzinin (Türk DEGS) başqanı, Topqapı Universitetinin müəllimi və ehtiyatda olan kontr-admiral Prof. Dr. Cihat Yaycıdan müsahibə alıb.
Həmin müsahibəni təqdim edirik:
– Cihat bəy, Türkiyənin milli xarici siyasət və strategiya konsepsiyası olan “Mavi Vətən” doktrinasının müəllifisiniz. Bu barədə bir qədər məlumat verərdiniz.
– “Mavi Vətən” artıq təkcə Türkiyədə deyil, həm də beynəlxalq səviyyədə tanınan dəniz geosiyasəti doktrinasına çevrilib. Bu doktrina Türkiyənin dənizlərdəki suverenliyini, yurisdiksiyasını və maraqlarını hüquqi, hərbi, iqtisadi və strateji baxımdan qiymətləndirməyə əsaslanır. İstanbul Universiteti tərəfindən beynəlxalq elmi əsər kimi nəşr olunmuş “Mavi Vətən – Xəritə və Doktrina Kitabı / Türkiyənin Dənizlərdə Milli Paktı” (Blue Homeland – A Book of a Map and a Doctrine) adlı əsərimdə bu doktrinanı sistemli şəkildə təqdim etdim. Daha sonra əsər Türk Tarix Qurumu tərəfindən genişləndirilmiş nəşrdə də dərc olundu.
Mən “Mavi Vətən” xəritəsi və doktrinası üzərində təxminən 22 il işləmişəm. Bu, sadəcə xəritə tərtibi deyil; dəniz hüququnu, geosiyasəti, enerji təhlükəsizliyini, dövlət tənzimləmələrini və Türkiyənin strateji gələcəyini əhatə edən vahid bir yanaşmadır. Prezidentimiz Rəcəb Tayyib Ərdoğanın ictimaiyyət qarşısında “Mavi Vətən”in ən vacib sütunlarından biri olan Liviya ilə Dəniz Yurisdiksiya Sahələrinin Delimitasiyası Sazişi ideyasının və işinin mənim tərəfimdən irəli sürüldüyünü bildirməsi də əhəmiyyətlidir. Çünki “Mavi Vətən” artıq sadəcə akademik bir anlayış deyil və o, Türkiyə Respublikasının dövlət siyasətinə çevrilib.
Cənab Prezident Baş nazir olanda bunun çox vacib olduğunu deyirdi. 2010-cu ildə Liviyada Müəmmər Qəddafi ilə görüşündə xəritədən istifadə edərək ona vəziyyəti izah etdi. Onlar razılığa gəldilər və hər kəs öz komandasına təlimat verdi. Lakin üç ay sonra Qəddafi hakimiyyətdən getdi.
“Mavi Vətən” doktrinasında göstərilən strateji yanaşma Liviya ilə Dəniz Yurisdiksiyası Razılaşması prosesində həlledici rol oynayıb. Liviyanın mərhum lideri Müəmmər Qəddafinin dövründən bəri Şərqi Aralıq dənizində dəniz delimitasiyasının strateji əhəmiyyəti müzakirə mövzusu olub. Lakin Türkiyə-Liviya Dəniz Yurisdiksiya Sahələri Razılaşması ilə Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizindəki irəliləyişinə mane olmağa çalışan Sevilya Xəritəsi ilk dəfə faktiki olaraq parçalandı. Bu saziş təkcə Türkiyə üçün deyil, həm də Şərqi Aralıq dənizinin geosiyasəti üçün tarixi bir dönüş nöqtəsidir.
Prof. Dr. Cihat Yaycı
– “Mavi Vətən” doktrinası barədə qanun layihəsini tədqiqat işinizlə əlaqəli şəkildə necə qiymətləndirərdiniz?
– Bu layihə sadəcə texniki dəniz hüququ tənzimləməsi deyil. Bu, Türkiyənin dənizlərlə bağlı dövlətçiliyinin hüquqi çərçivəyə salınmasıdır. İndiyə qədər Türkiyə dənizdəki hüquqlarını əsasən faktiki hərəkətlər, diplomatik notalar, NAVTEX elanları və hərbi çəkindirmə yolu ilə müdafiə edib. Lakin məsələ artıq yalnız sahədə mövcud olmaqda deyil. Dəniz yurisdiksiyası qanun, qanunvericilik, koordinatlar, xəritələr və institusional yaddaşla dəstəklənməlidir. Buna görə də, Türkiyənin “Dəniz Yurisdiksiya Sahələri Qanunu” son dərəcə vacibdir. İllərdir müdafiə etdiyim əsas yanaşmam budur: “Xəritə olmayan yerdə suverenlik müdafiə edilə bilməz”.
Bu gün Türkiyənin Dəniz Məkan Planlaması Xəritəsinin BMT/UNESCO IOC-da qeydiyyata alınması da bu baxımdan tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Layihə, həmçinin Türkiyənin gələcək manevr imkanlarını məhdudlaşdırmayan çevik çərçivə məntiqi ilə hazırlanmış kimi görünür. Bu, doğrudur, çünki Şərqi Aralıq dənizində və Egey dənizində bir çox həll olunmamış problem var. Türkiyənin gələcəkdə yeni xüsusi iqtisadi zonalar elan edə bilməsi, yeni müqavilələr imzalaya və yeni delimitasiya proseslərini həyata keçirə bilməsi lazımdır. Buna görə də, məsələ yalnız bir qanunla bağlı deyil. Söhbət “Mavi Vətən”in dövlət siyasətinə çevrilməsi və institusionallaşması prosesindən gedir.
– Türkiyə üçün “Egey dənizi” əvəzinə, “Adalar dənizi” termininin istifadəsi regional gərginliklər fonunda nə əhəmiyyət kəsb edir?
– Əvvəla, “Adalar dənizi” termininin yeni ortaya atılmış bir anlayış olmadığını qeyd etmək lazımdır. Bu, Osmanlı dövründə, Lozanna müqaviləsinin türk mətnlərində və Cümhuriyyətin ilk illərinin coğrafiya ədəbiyyatında istifadə edilən tarixi və coğrafi bir addır. Ona görə də, bu, sadəcə ad məsələsi deyil. Coğrafi adlar həm də suverenlik və zehni hakimiyyət məsələsidir. Türkiyənin “Adalar dənizi” terminini qəbul etməsi onun bölgəyə öz tarixi və hüquqi perspektivindən baxmaq iradəsinin göstəricisidir. Digər tərəfdən, Türkiyənin əsas yanaşması aydındır: Türkiyə məsələləri hərbi münaqişə yolu ilə deyil, diplomatiya, beynəlxalq hüquq, danışıqlar və çəkindirmə balansı vasitəsilə həll etmək istəyir. Lakin bu, Türkiyənin geri çəkiləcəyi anlamına gəlmir. Çünki Adalar dənizində və Şərqi Aralıq dənizində məsələ yalnız dənizlə bağlı deyil. Bu, həm də enerji təhlükəsizliyi, geosiyasi mühasirə, dəniz nəqliyyatı, iqtisadi suverenlik və milli təhlükəsizliklə bağlıdır.
Bu gün Rusiya-Ukrayna münaqişəsi, İran ətrafında gərginlik və ABŞ-Çin rəqabəti davam edərkən Türkiyənin geostrateji əhəmiyyəti daha da artmışdır. Buna görə də, ABŞ, NATO və Avropa Birliyi üçün Türkiyəni itirməyin dəyəri olduqca yüksəkdir. Türkiyə NATO-nun cənub cinahının mərkəzi, Qara dənizdə əsas balanslaşdırıcı amil, Türkiyə boğazlarının sahibi və Şərqi Aralıq dənizində əsas dövlətdir. Nəticə etibarilə, Qərbin zaman-zaman Türkiyə ilə gərginlik yaşaması mümkün olsa da, onu kənarda qoyaraq regional balans yaratmaları real deyil. Türkiyənin burada etməli olduğu şey, meydandakı qətiyyətindən, hüquqi arqumentlərindən, dəniz gücündən və diplomatik potensialından istifadə etməkdir. Çünki dənizdə haqlı olmaq təkbaşına kifayət deyil. Hüquqlarını bəyan edən, qoruyan və dəstəkləyən dövlət güclüdür.
Gülnar Səlimova
Globalinfo.az
İstanbul
Həmçinin oxuyun
