Bu gün – 9 noyabr Azərbaycanın Dövlət Bayrağı Günüdür. Azərbaycanın üçrəngli bayrağının tarixi 1918-ci ildə, Şərqdə ilk parlamentli respublikalardan biri olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) yaranması dövrünə gedib çıxır. Lakin bayrağın ideya əsasları daha əvvəl formalaşmışdı. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ictimai-siyasi fikrində milli kimlik, türkçülük, islam həmrəyliyi və müasir cəmiyyət quruculuğu məsələləri getdikcə daha geniş yer tuturdu.
Bu ideoloji xəttin formalaşmasında görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri Əli bəy Hüseynzadənin xüsusi rolu var. Onun irəli sürdüyü “Türkləşmək, islamlaşmaq, avropalaşmaq” ideyası sonradan Azərbaycan milli dövlətçilik düşüncəsinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Üçrəngli bayrağın ideya fəlsəfəsində də məhz bu üç prinsip birləşdi.
Üçrəngli bayrağın ilk dəfə qəbul edilməsi
1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması elan edildi. Yeni dövlətin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri milli dövlətçilik atributlarının müəyyənləşdirilməsi idi. Bu çərçivədə ilk dövlət bayrağı da qəbul olundu.
1918-ci il iyunun 21-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti qırmızı rəngli, üzərində ağ aypara və səkkizguşəli ulduz təsvir edilən bayrağı dövlət bayrağı kimi təsdiqlədi. Lakin bu, sonradan tanıdığımız üçrəngli bayraq deyildi.
Həmin ilin noyabrında dövlət rəmzlərinin milli ideologiyanı daha dolğun ifadə etməsi məsələsi yenidən gündəmə gəldi. Nəticədə, 1918-ci il noyabrın 9-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin qərarı ilə mavi, qırmızı və yaşıl rənglərdən ibarət üçrəngli bayraq qəbul edildi. Beləliklə, Azərbaycan dövlətçiliyinin bu gün də istifadə olunan əsas simvolunun tarixi başlandı.
Bayrağın rəngləri hansı mənanı ifadə edir?
Azərbaycan bayrağı üç bərabər üfüqi zolaqdan ibarətdir: mavi, qırmızı və yaşıl. Hər bir rəng müəyyən milli, siyasi və mənəvi məna daşıyır.
Mavi rəng Azərbaycan xalqının türk mənşəyini, türk dünyasına mənsubiyyətini və milli kimliyini ifadə edir.
Qırmızı rəng müasir cəmiyyət qurmaq, tərəqqiyə nail olmaq və demokratiyanı inkişaf etdirmək istəyini simvolizə edir.
Yaşıl rəng Azərbaycan xalqının İslam sivilizasiyasına mənsubiyyətini ifadə edir.
Bu üç rəngin bir bayraqda birləşməsi təsadüfi deyildi. Burada milli kimlik, dini-mənəvi dəyərlər və müasir dövlət quruculuğu ideyaları vahid konsepsiyada bir araya gətirilmişdi. Bu baxımdan, üçrəngli bayraq yalnız vizual dövlət atributu deyil, həm də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ideoloji proqramının ifadəsi idi.
Bayrağın qırmızı zolağının ortasında yerləşən ağ aypara və səkkizguşəli ulduz da onun ayrılmaz elementləridir. Aypara İslam mədəniyyətinə aid rəmz kimi tanınır. Səkkizguşəli ulduzun mənşəyi və simvolik izahı ilə bağlı müxtəlif şərhlər mövcuddur. Onun Azərbaycan sözünün ərəb qrafikasında səkkiz hərflə yazılması ilə əlaqələndirilməsi də geniş yayılmış izahlardandır.
1920-ci il: Bayrağın endirilməsi və müstəqilliyin itirilməsi
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay yaşadı. 1920-ci il aprelin 27-də bolşevik Rusiyasının hərbi müdaxiləsi və siyasi təzyiqi nəticəsində Cümhuriyyət süqut etdi. Aprelin 28-də Azərbaycanda sovet hakimiyyəti quruldu.
Bununla da üçrəngli bayrağın dövlət rəmzi kimi mövcudluğuna son qoyuldu. 1920-ci il mayın 3-də Azərbaycan parlamentinin binası üzərindən üçrəngli bayraq endirildi.
Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycanın dövlət bayrağı bir neçə dəfə dəyişdirildi. 1920-ci ildən sonra qırmızı rəngli sovet bayraqları istifadə olundu. 1952-ci ildə isə Azərbaycan SSR-in yeni dövlət bayrağı təsdiqləndi. Bu bayraq qırmızı, mavi və yaşıl zolaqlardan, sol yuxarı hissədə oraq, çəkic və beşguşəli ulduzdan ibarət idi. Lakin həmin bayrağın ideoloji məzmunu Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağından tamamilə fərqlənirdi.
Bununla belə, üçrəngli bayraq xalqın milli yaddaşından silinmədi. Müstəqillik ideyası müxtəlif dövrlərdə ziyalıların, mühacirlərin və milli düşüncəli insanların fəaliyyəti ilə yaşadıldı. Xüsusilə Azərbaycan mühacirətinin nümayəndələri, o cümlədən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Cümhuriyyətin dövlətçilik irsini və üçrəngli bayrağın mənasını qoruyub saxladılar.
Rəsulzadənin, “Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz!” – ifadəsi də bu tarixi yaddaşın ən təsirli simvollarından birinə çevrildi.
1990-cı il: Bayrağın yenidən dalğalanması
Azərbaycanın müstəqillik hərəkatının gücləndiyi 1980-ci illərin sonlarında üçrəngli bayraq yenidən milli azadlıq mübarizəsinin əsas simvollarından birinə çevrildi. 1988-ci ildən etibarən Bakıda və Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində keçirilən mitinqlərdə üçrəngli bayraq qaldırılmağa başladı.
1990-cı il noyabrın 17-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sessiyasında üçrəngli bayraq yenidən dövlət bayrağı kimi qəbul edildi. Həmin sessiyaya Ali Məclisin sədri Heydər Əliyev rəhbərlik edirdi. Eyni zamanda, Azərbaycan SSR Ali Soveti qarşısında üçrəngli bayrağın bütün Azərbaycan üçün dövlət rəmzi kimi tanınması barədə vəsatət qaldırıldı.
Bu qərar Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm hadisə idi. Çünki sovet hakimiyyəti hələ mövcud olduğu bir vaxtda Azərbaycanın müstəqil dövlətçilik irsinin rəmzi olan bayraq rəsmi şəkildə bərpa edilirdi.
1991-ci il fevralın 5-də Azərbaycan SSR Ali Soveti üçrəngli bayrağın Azərbaycanın Dövlət Bayrağı kimi qəbul edilməsi haqqında qərar verdi. Beləliklə, 1920-ci ildə endirilmiş bayraq 71 ildən sonra yenidən dövlət statusu qazandı.
1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı qəbul edildi. Üçrəngli bayraq isə artıq müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik rəmzi kimi öz tarixi yerini bərpa etmişdi.
Müstəqil Azərbaycanın bayrağı və onun dövlətçilik statusu
Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra üçrəngli bayrağın hüquqi statusu möhkəmləndirildi. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 23-cü maddəsinə əsasən, Dövlət Bayrağı, Dövlət Gerbi və Dövlət Himni Azərbaycanın dövlət rəmzləridir.
Konstitusiyada Dövlət Bayrağının üç bərabər enli üfüqi zolaqdan ibarət olduğu, yuxarı zolağın mavi, orta zolağın qırmızı, aşağı zolağın isə yaşıl rəngdə olduğu təsbit edilib. Qırmızı zolağın ortasında ağ aypara və səkkizguşəli ulduz yerləşir. Bayrağın eninin uzunluğuna nisbəti 1:2-dir.
2009-cu il noyabrın 17-də Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə noyabrın 9-u Azərbaycanda Dövlət Bayrağı Günü elan edildi. Həmin tarixdən etibarən hər il noyabrın 9-u ölkəmizdə dövlət bayrağına həsr olunan əlamətdar gün kimi qeyd edilir.
Hazırladı: Turan Rzayev
Globalinfo.az-ın siyasət yazarı
